निश्चरूपाः तु ये ज्ञेयाः, साकाराः तु देहवन्तः; एवं विद्धि। तत्र आत्मनः लक्षणानि केति, पापरहित, तत्त्वतः ब्रूहि। जीवेषु देहस्थः आत्मा कः प्रकारः इति ज्ञातुमिच्छामि। यदा देहः भग्नः भवति, तदा आत्मा न किञ्चिद् दृश्यते। मनोमये शरीरे दुःखस्यानुभवः केन इति पृच्छामि। हे महर्षे, मनसि विक्षिप्ते, आत्मा अप्रभावी भवति। मनसि विक्षेपे, चक्षुः पश्यन् अपि न पश्यति। निद्रया आवृतः सन्, न स्मृतिं न च प्रयासं वेत्ति। कः इच्छति, चिन्तयति, द्वेष्टि, भाषते च? सः गन्धं, रसं, शब्दं, स्पर्शं, रूपं, सूक्ष्मगुणांश्च पश्यति। अत्रैव सः सुखदुःखयोः अनुभवति; ताभ्यां व्युत्क्रान्तः, शरीरे न पश्यति। यदा शरीरेण वह्निः शान्तः, तदा देहस्य परित्यागात् नाशः भवति। तत्र स्वयम्, मनसोद्भवः ब्रह्मा, सर्वेषां सृष्टिकर्ता भवति। यस्य देहे स्थितिः, सः पद्मपत्रस्थबिन्दुवत् ज्ञेयः। तमः, रजः, सत्त्वम्—एते गुणाः जीवस्य सन्ति। एतत् परं, क्षेत्रज्ञैः उक्तं—यो सप्तलोकान् सञ्चालयति, सः आदिः। जीवः शरीरेण व्युत्क्रान्तः प्रयाति; दशार्धभागे शरीरे विनाशः। तं सूक्ष्मबुद्धिभिः, तत्त्वदर्शिभिः, ज्ञायते। आत्मनः शुद्धिं प्राप्य, पोषणं च लब्ध्वा, आत्मानं आत्मनि पश्यति। प्रशान्तात्मा, स्वात्मनि स्थितः, अनन्तं सुखं प्राप्नोति। एषा प्रजापतेः सृष्टिः, स्वभावेन आत्मना च निश्चितम्। आत्मनः तेजः प्रकटितम्, सूर्याग्निसमप्रभम्। स एव प्रभुः, स्वर्गस्य हेतोः, आचारं शौचं च स्थापयामास। यक्षाः, राक्षसाः, नागाः, पिशाचाः, मनुष्याः अपि तथा। चतुर्वर्णस्य वर्णविभागे चेत्, यद्यपि वर्णः सर्वेषु प्रवहति, तर्हि वर्णविभागः कुतः? नानावर्णेषु, वर्णनिश्चयः कुतः स्यात्? यत् आदौ ब्रह्मणा सृष्टम्, तत् कर्मणा वर्णं प्राप्नोति। द्विजातयः ये स्वधर्मं त्यक्त्वा हिंसायाम् आसक्ताः ते क्षत्रियत्वं प्राप्नुवन्ति। द्विजातयः ये स्वधर्मं नाचरन्ति, ते वैश्यत्वं गच्छन्ति। द्विजातयः ये कृष्णाः, अशुचयः, ते शूद्रत्वं प्राप्नुवन्ति। ब्राह्मणाः ये धर्मव्यवस्थायाम् स्थिताः, तेषां तपः न नश्यति। यत् ब्रह्म आदौ सृष्टम्, तत् ज्ञायते तत्त्ववित् जनैः। सा सृष्टिः मनसीया, धर्मव्यवस्थायै समर्पिता। हे वाग्विशारद, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, वैश्यशूद्रयोः विषये ब्रूहि। यो वेदाध्ययनसम्पन्नः, ब्रह्मधर्मनिष्ठः, सदा व्रतान्वितः, सत्यनिष्ठश्च, सः ब्राह्मणः इति कथ्यते। यत्र तपः दृश्यते, सः ब्राह्मणः स्मृतः। यो दानप्रियः, न तु ग्रहणप्रियः, सः क्षत्रियः कथ्यते। यो वेदाध्ययनसम्पन्नः, सः वैश्यः संज्ञायते।