शृणु, भगवन्, वायोः स्वरूपं गुणांश्च प्रवक्ष्यामि। दुन्दुभेः, आनकेः, शङ्खस्य, वज्रस्य, रथस्य च शब्दः वायोः गुणेषु गण्यते। वायोः गुणः स्पर्शः, स च विविधः स्मृतः। तत्र खरः, स्निग्धः, श्लक्ष्णः, लघुः, गुरुश्चेति पञ्चधा, एवं वायोः गुणाः एकादश प्रकाराः कथ्यन्ते। स एव वायुः नवभिः अविच्छिन्नैः वेगैः सञ्चरति, तस्य गतिर्नियमिता नास्ति। जलम्, अग्निः, वायुः च सर्वदा देहिनां प्रवृत्ताः भवन्ति। यथा कश्चिद् बलवान् भूतात्मा पृथिव्याः तत्त्वं प्राप्य क्रियते, तथा प्राणो यदा शिरसि वा वाक्प्रवर्तकाग्नौ वा स्थितः, तदा सः विचरति। मनः, बुद्धिः, अहङ्कारः, भूतानि, इन्द्रियाणि च—एतेषाम् अपि प्रत्येकं समश्वासेन अनुगच्छन्ति स्वस्मिन्स्वमधिकारं प्राप्नुवन्ति। अपानवायुः अधो गच्छन् मूत्रपुरीषयोः वहनं करोति। आत्मविद्या-कुशलाः तं प्राणं उदान इति विदुः। मानवदेहे तद् व्यान इति उपदिश्यते, यः रसधातून् सञ्चारयति। स्वस्थानसमन्वितः अग्निः यथावत् पचति। तस्मात् शुक्रं जायते, सर्वे च नाड्यः देहिनां। यः देहिनां अन्नं पचति, स एव उष्मा अग्निः इति ज्ञेयः। तदनन्तरं सः प्राणः ऊर्ध्वं गत्वा पुनः अग्निं उद्दीपयति। नाभिमूलदेशे सर्वे प्राणाः संस्थिताः। नाड्यः दशभिः प्राणैः प्रेरिताः अन्नरसस्य वहनं कुर्वन्ति। ये धीराः, स्थिरबुद्धयः, ते श्रमं जित्वा आत्मानं शिरसि स्थापयन्ति। तत्र अग्निः नित्यम् उद्दीप्यते, यथा पात्रे अग्निः चुल्ल्यां स्थाप्यते। सः श्वसन् वदति, ततः आत्मा निःस्वार्थः भवति। अग्निः तद् भक्षयति, ततः आत्मा व्यर्थः भवति। केवलं वायुः तस्मात् निर्गच्छति, तदा तस्य उष्मा नश्यति। वायुः इव हस्तयोः बद्धः इव दृश्यते, सः गुणैः सहितः निर्गच्छति। यदा सः महोदधिं मुक्त्वा गच्छति, अन्यः जलपात्रं शेषः भवति। शीघ्रं प्रविश्य, तदपि विनश्यति, यथा तद् विनश्यति। चतुर्णां तेषां किञ्चिदेकम् अभावात् सन्देहो नास्ति। अग्निः इन्धनाभावात् नश्यति, अन्नाभावात् अपि विनश्यति। यदा किञ्चिद् एतयोः बाध्यते, तदा समूहोऽप्युपशाम्यति। किम् जीवः क्लिश्यते, किम् शृणोति, किम् वदति? यो जीवः दत्त्वा म्रियते, सा गौः कथं कञ्चन रक्षेत्? एते अत्रैव लीयन्ते, तेषां पुनर्मिलनं कथं स्यात्? यः अग्निना भुक्तः, तस्य पुनः जीवनं कथं स्यात्? यावत् जीवति, तावत् क्रियते; मृतः पुनरागमनं कथं स्यात्? मृताः विनश्यन्ति; बीजादपि बीजं विनश्यति। तान् प्रत्यावर्तय, सर्वज्ञ, त्वां शरणं गतः अस्मि। पुनः वक्तुमर्हसि, मुनिश्रेष्ठ, तं संशयं निवारय। जीवः अन्यं देहम् गच्छति, देहः तु नश्यति।