भूतानां रक्षणार्थं सर्वप्रथमं जलं सृष्टम्। तेन एव सर्वेषां प्राणिनां प्राणवृद्धिः सम्पद्यते, तेन च प्राणीणां संख्यावृद्धिः अपि जायते। सर्वं तद् वरुणस्य एव विज्ञेयम्, यः जलराशिः पुनः स्थिरः अभवत्। अथ पृथिव्या उत्पत्तिः कथं अभवत् इति मम महान् संशयः अभवत्। लोकेषु कुतः उत्पत्तिः इति प्रश्नः महात्मभिः उदितः। तत्र द्विजातयः, अन्नं परित्यज्य, परस्परं स्पर्धमानाः, शतं दिव्यवर्षाणि सहेिरे। तत्र दिव्या सरस्वती आकाशादवतार्य प्रादुरभवत्। तदा इव चन्द्रसूर्यवायवः नष्टाः इव, सर्वं सुप्तम् इव अभवत्। जलानां संकर्षेण वातः उत्पन्नः। स सर्वत्र व्याप्त्वा शब्दं जनयामास। स वातः जलस्य उपरिस्थलम् भित्त्वा उच्चैः शब्दयन् व्योमदेशं प्रति आरोहति स्म। व्योमप्रदेशं प्राप्त्वा अपि स न शान्तिम् अलभत। तदा अन्धकारः उत्पन्नः, उर्ध्वं समुत्थाय, सर्वथा तेजरहितः अभवत्। तत्र अग्निवाय्वोः संयोगात् स्थैर्यं जातम्। तस्य संहतिम् प्राप्त्वा, पृथिवीतत्त्वं अभवत्। पृथिवी सा एव या सर्वस्य उत्पादकत्वेन विज्ञेया। एते लोकाः महाभूतैः संवृताः इति उच्यन्ते। तेषु पश्चात् तत्त्वभावः कथं सम्पद्यते इति प्रश्नः। तस्मात् तानि 'महाभूत' इति शब्देन निर्दिश्यन्ते। अत्र पृथिवी संहतिः, शरीरं पञ्चभूतात्मकम्। श्रोत्रं, घ्राणं, रसनं, त्वक्, चक्षुः इति इन्द्रियाणि परिगण्यन्ते। स्थावरप्राणिषु पञ्चभूतानि शरीरे न दृश्यन्ते। वृक्षेषु अपि पञ्चभूतानि शरीरे न दृश्यन्ते। ते च स्पर्शं न अनुभवन्ति, तर्हि पञ्चभूतानां स्थितिः कथम्? आकाशस्य अपरिमेयत्वात् वृक्षेषु स्थूलरूपेण आकाशतत्त्वं न दृश्यते। तथापि तेषां पुष्पफलप्रादुर्भावः सदा दृश्यते। ते अपि शुष्यन्ति विनश्यन्ति च, अतः स्पर्शः तत्र अस्ति। शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते, अतः वृक्षाः अपि शृण्वन्ति। अदृष्टमार्गाभावात् वृक्षाः पश्यन्ति। ते आरोग्ययुक्ताः सन्तः पुष्पाणि वहन्ति, अतः ते घ्राणवन्तः। अहं वृक्षेषु प्राणान् पश्यामि, चेतनाभावः नास्ति। अन्नपरिणामेन स्निग्धता वर्धनं च जायते। पृथक् पृथक् विभागेन शरीरगतं कर्म सम्पद्यते। एवं अत्र शरीरसंघातः पृथिव्यात्मकः। अग्निना जातं जायते, देहिनः पञ्चाग्निसम्बन्धिनः। आकाशात् एते पञ्चभूतानि जीविषु जायन्ते। एवं जलं पञ्चधा नित्यं जीविषु वर्तते। प्राणेन जीवः पुष्यते, व्यानेन अपि धार्यते। एवं एते पञ्चवायवः देहिनं संवृण्वन्ति। अधुना तस्य गन्धस्य गुणान् विस्तारतः कथयामि।