यः साधकः प्राणान् विजित्य, द्वन्द्वातीतः, असूया-रहितः भवति, स योगमार्गे स्थिरं पदं प्राप्तुम् अर्हति। तस्य साधनाय, प्राणान् शान्तिपूर्वकं, जनसमूहात् दूरं, मौनं कृत्वा, निगृह्य यत्नं कुर्यात्। एषः प्राणायामः इति प्रसिद्धः, द्विविधः उच्यते—अध्यान-रहितः 'अगर्भः', ध्यानयुक्तः 'सगर्भः' इति। पुनः, प्राज्ञैः प्राणायामः चतुर्विधः इति कथ्यते—सौरः, पितृसंबन्धः, च अन्ये। तेषु, सोमः अधिष्ठाता देवः इति विद्धि, हे मुनेश्रेष्ठ। तत्र, अतीव सूक्ष्मः, गुह्यः, ब्रह्मदेवतारूपः प्राणायामः ज्ञेयः। साधकः दक्षिणनासिका द्वारा प्राणं पूरयेत्; एषः पूरणं 'पूरकः' इति कथ्यते। ततः, पूर्णकलशवत् स्थित्वा, 'कुम्भकः' इति प्रसिद्धः। तदनन्तरं, 'शून्यकः' प्राणायामः रूपेण ज्ञेयः। अन्यथा, महान्ति भीषणानि व्याधयः जायन्ते। यः सर्वपापात् विमुक्तः, स ब्रह्मधाम प्राप्नोति। इन्द्रियाणि संयम्य, संग्रहीत्वा, 'प्रत्याहारः' इति कथ्यते। तानि परमं ब्रह्म गच्छन्ति, यतः ततः पुनः प्रतिनिवृत्तिः कठिनम्। यः मनः मोहितः, तस्य ध्यानं न सिद्ध्यति। इन्द्रियाणि उपसंहरन्, स्थिरं कृत्वा, 'धारणाः' इति उच्यते। ततः, परमात्मानं, सर्वभूताधारं, अव्ययम्, ध्यानं कुर्यात्। तस्य नेत्रे विकसितपद्मदलसमानि, सुशोभितकुण्डलैः भूषितानि। पीतवस्त्रधारी, दिव्यः, सुवर्णयज्ञोपवीतयुक्तः। तस्य वक्षः श्रीवत्सलक्षणेन शोभितम्, देवदानवैर् पूजितः। आत्मानं, अव्यक्तम्, परमातीतम्, सर्वव्यापिनम्, ध्यानं कुर्यात्। ध्यानाभ्यासेन, क्षणमात्रं अपि, पुरुषः परमं मोक्षं प्राप्नोति। ध्यानात् हरिः तुष्टः भवति; धारणा-योगेन सर्वार्थाः सिद्ध्यन्ति। आत्मा तेन ध्यानेन तृप्तः, हरिः मोक्षं ददाति। यदा ध्यानम्, ध्येयम्, ध्याता च, सर्वथा विलयं यान्ति, तदा अनवरतध्यानात् अभेदज्ञानम् उद्भवति। यदा दीपः वातरहिते स्थाने स्थितवत्, सा अवस्था 'समाधिः' इति कथ्यते। तत्र योगी न गन्धं, न स्पर्शं, न वाक् किञ्चन अनुभवति, हे महाभाग। स सर्वोपाधिविहीनः, स्थिरः, दीप्तिमान् भवति। यदा अज्ञानं विनश्यति, तदा यथापूर्वं स ब्रह्म स्थितम् अविर्भवति। तस्य विनाशे, शुद्धं ब्रह्म विवेकिनां प्रकाशते। सर्वेषु भूतेषु अन्तर्यामीरूपेण स्थितम्। ये ज्ञानेषु श्रेष्ठाः, ते परमातीतं, परमशुद्धं ब्रह्म पश्यन्ति। पुरातनः, आदिपुरुषः, शब्दब्रह्मरूपेण गीतः। स आनन्दमयः, शुद्धः, शान्तः, 'परं ब्रह्म' इति कथ्यते। स निरविकरः, अजः, शुद्धः, 'परं ब्रह्म' इति प्रसिद्धः। संसारतापदग्धानां जनानां, तद् अमृतवृष्टिवत्। तद् शब्दस्वरूपम्, अतुलम्, अर्धाक्षरात् परं स्थितम्। 'म' अक्षरं रुद्रस्वरूपम्; अर्धाक्षरं परमस्वभावम्।