पुरा मया परस्य समृद्धिं दृष्ट्वा सदा मात्सर्येण विक्लवः अभवम्। तेन दोषेण शरीरतः, मनसि, वाचा चान्येषां हिंसां कृतवान्, तस्य पापस्य फलतः केवलं अहमेव दग्धः, अत्यन्ततापेन पीडितः। एवं गर्भस्थ एव जीवः नानाविधं विलपति, कदाचित् शब्देन, कदाचित् अन्तरात्मना। स्वयमात्मानं सान्त्वयन्, जातः सन्, सत्सङ्गेन विष्णोः चरितश्रवणेन च, शुद्धचित्तः पुण्यकर्माणि कुर्वन्, भक्त्या लक्ष्मीपतिं नारायणं सर्वलोकात्मानं, सत्यम्, ज्ञानम्, आनन्दमयम्, सर्वविश्वाधारशक्तिं, सर्वदेवदानवयक्षगन्धर्वराक्षससर्पमुनिकिन्नरपूजितं, वेदोपनिषत्सारं हृदि धृत्वा, दुःखरूपस्य संसारबन्धनस्य छेदोपायम्, निश्चयं करोति—"एष दुःखमयः संस्कारालयो गृहः, अहं तं तरिष्यामि" इति। हे नारद मुनिवर, जातिकाले गर्भस्थः जीवः वातपीडितः, मातरं दुःखितां कृत्वा, कर्मपाशबलात् योनिद्वारेण बलात् निष्क्रान्तः, सर्वदुःखानि एकत्रैव अनुभवति। तस्य महात्ययं दुःखं जात्यन्तरं चापि, योन्युत्क्रान्ते सति मूर्च्छाम् उपगच्छति। बहिर्वायुस्पर्शेन, पूर्वानुभूतदुःखानि, स्मृतिनाशात् विस्मृत्य, न जानाति, वर्तमानदुःखं तु अज्ञानात् प्रपद्यते। शैशवे प्रविश्य, स्वमलमूत्रलेपनं शरीरस्य, अन्तरबाह्यपीडया कष्टं प्राप्नोति, वाक्यं न शक्नोति, क्षुधातृष्णया पीड्यमानः, क्रन्दति चेत्, पार्श्वस्थाः स्तन्यादिदानेन तं शमयितुं यतन्ते। एवं पराधीनः बहूनि देहदुःखानि अनुभवन्, कीटकादिकूटनिवारणाय अपि असमर्थः भवति। बाल्यं प्राप्तः सन्, मातापितृगुरुभिः ताड्यते, धूलिरजःपङ्केषु क्रीडन्, सदा विवादशीलः, मलिनः, विवशः, नानाकर्मसु नियोज्यते, तेषां परिहारं न शक्नोति। यौवनं प्राप्तः सन्, धनार्जनरक्षणव्ययैः महता क्लेशेन पीड्यते; मोहवशात्, कामक्रोधविषयेण दूषितचित्तः, सदा मात्सर्ययुक्तः, परधनदारापहारे प्रवृत्तः, पुत्रमित्रदारपालनव्यग्रः, दम्भमदलेपनः, पुत्रादीनां रोगेण क्लिश्यमानः, सर्वं त्यक्त्वा, अन्तर्दुःखेन संतप्तः, यथोक्त्या श्मशानं प्रति गच्छति। "कथं कुलसमृद्धिः स्थास्यति? अश्वः क्व गतः? गावः कुतः न प्रत्यागताः? विवेकाभावात् धान्यं नष्टम्, पुत्राः सदा रुदन्ति। जीविकां न लभे, हे नृप, राजदण्डोऽपि सहनं न शक्यते। मम उद्योगे शक्तिः नास्ति, मित्राण्यपि सर्वे आलस्ययुक्तानि, चपलानि च।" इत्येवं सदा चिन्तया पीडितः, स्वदुःखं निवारयितुं असमर्थः, भाग्यं निन्दति—"धिक् दैवम्! किं मम विधिना एवमदृष्टिनिर्मितोऽहम्?" इति। सर्वाङ्गकम्पितः, श्वासकासादिभिः पीडितः, चञ्चलमलिनलोचनः, कण्ठे कफनिरोधेन, पुत्रदारादिभिः तिरस्कृतः, चिन्तापरः—"कदा मृत्युः आगमिष्यति? मम मृत्युः अनन्तरं पुत्रादयः कथं गृहक्षेत्रधनरक्षणं करिष्यन्ति? कस्य स्वत्वं भविष्यति?" इति। मम धनं परैः हृतं चेत्, पुत्रादयः कथं जीविष्यन्ति? संयोगशोकात् क्लान्तः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, स्वकृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् विस्मरंश्च, मृत्युः निकटमागच्छति। रोगपीडितः, अन्तःदाहेन, शय्यायां शय्यां च परिवर्तमानः, क्षुधातृष्णया संतप्तः, किंचित् जलं याचन्, ज्वरितैः "जलं न हितम्" इति श्रुत्वा, मनसि क्रुद्धः, मूढबुद्धिः भवति। पश्चात् हस्तपादयोः अचेष्टः, बन्धुजनविलापपरिवृतः, वाक्यं न वदन्, कृतधनधन्यचिन्तया व्यग्रः, नेत्रयोः अश्रुपूर्णः, कण्ठे घर्घरायमानः, प्राणत्यागे सति, यमदूतैः बद्धः, यथापूर्वं नरकादिलोकान् अनुभवति। एवं सर्वे जन्तवः, कर्मक्षयपर्यन्तं, तीव्रदुःखानि अनुभवन्ति। तस्मात् परं ज्ञानं साधयेत्; ज्ञानात् मोक्षः लभ्यते। अतः संसारमुक्तये ज्ञानपरिचयं कुर्यात्। यः हरिं न सेवते, तस्मात् मूढतरः कः? येषां विषये रतिर्नास्ति, ते दुःखं यान्ति। अज्ञानिनः, जीवन्नपि, नरके क्लिश्यन्ते—हन्त! अज्ञानिनः, महायोगेन मोहिता, जगत् नित्यं मन्यन्ते। यः विष्णुं संसारनाशकं न पूजयति, सः महापापी। अपि च, चाण्डालोऽपि हरिस्मरणरतः, हे ब्राह्मण, महत्सुखं प्राप्नोति। पापिनः, मूढाः, चिन्तायुक्ताः, कथं न विनश्येयुः? एवं लब्ध्वा, बुद्धिमान् परलोकस्य श्रेयसे प्रयत्नं कुर्यात्। ते परमपदं यान्ति, यतः पुनरावृत्तिः दुष्करः। यस्मिन्लेये सति संसारमुक्तिः, स एव मुक्तिदाता। तं देवेश्वरं पूजयन् संसारबन्धनात् विमुच्यते। संसारपाशबद्धानां बहूनि दुःखानि सन्ति। केन उपायेन मोक्षः स्यादिति कथय, हे तपस्विन्। हे मुनिश्रेष्ठ, कथं तेषां दुःखनाशः स्यात्? कामेन आक्रान्तः पुरुषः लोभयुक्तः भवति; लोभात् क्रोधपरायणः। यस्य बुद्धिः नष्टा, सः punarपि पापं करोति। एवं शोकदुःखमोहक्लेशैः संसारचक्रे जन्तवः भ्रमन्ति, केवलं विष्णुभक्त्या ज्ञानविज्ञानाभ्यासेन च संसारबन्धनात् मोक्षः सुलभः।