विशिष्टपुण्ययोगेन केचन जीवाः क्रमशः मानवत्वं प्राप्नुवन्ति। मानवत्वेऽपि तु, चर्मकारचाण्डालव्याधस्वच्छकारकुम्भकारलोहकारस्वर्णकारतन्तुवायितर्जकयतिपरिव्राजकधोत्रिकलेखकदाससेवकदरिद्रशारीरदोषयुक्तादिषु जातानां दुःखमेव बहुलं दृश्यते; ज्वरातपशीतकफगुल्मपादनेत्रशिरोगर्भपार्श्वादिदुःखैः क्लेशः प्रबलः। मानवयोनिरेव, यदा नरनारीसंयोगे शुक्रं गर्भे प्रविशति, तदा कर्मणोः प्रभावात् जीवः शुक्रेण सह गर्भमाश्रित्य, शुक्रशोणितसंयोगे विकसितुं प्रारभते। सः गर्भे पिण्डरूपं गृहीत्वा मासे एकाङ्गुलपरिमाणं लभते। ततो वातबलेन चेतनारहितः सन्, मातुः गर्भे महान् क्लेशं अनुभवति, एकत्र स्थातुं न शक्नोति, सर्वतो विक्षिप्यते। द्वितीयमासस्य अन्ते मानवाकारं लभते, तृतीयस्य अन्ते हस्तपादाद्यङ्गानि विकसितानि, चतुर्थे सर्वेषां सन्धयः पृथक् दृश्यन्ते, पञ्चमे नखाः प्रवर्तन्ते, षष्ठे नखसन्धयः स्फुटाः भवन्ति। नाभिनाल्याः पोषितः, शरीरं मूत्रपुरीषेण सिक्तं, रक्तास्थिकिट्टकृमिस्नायुमज्जावसरोमादिभिः कलुषितं, अशुचिगात्रे स्थित्वा, मातुः कटुतिक्तलवणात्युष्णाद्यन्नसेवनात् अन्तः संतप्तः, बहिः मातृशरीरस्य उष्मया दग्धः, स्वपूर्वजन्मस्मृत्या, नरकेषु क्लेशस्मरणेन च, अन्तः शोकदग्धः भवति। तदा सः चिन्तयति—"हा, अहं महापापी! पूर्वजन्मसु सेवकपुत्रमित्रभार्यागृहक्षेत्रधनधान्येषु गाढासक्त्या, भार्यापोषणाय, परधनक्षेत्रेषु दृष्ट्याऽपि, चौर्यादिना, काममोहितः, परदारापहरणाद्यपि महापापानि कृतवान्। तेषां पापानां फलतः, नरकक्लेशाननुभूय, स्थावरादिषु दुःखं भुक्त्वा, अधुना गर्भनिबद्धोऽहम्, अन्तर्बहिः संतप्तः। या या भार्याः मया पोषिताः, ताः स्वकर्मणाऽन्यत्र गताः। हा, दुःखमेव देहिनाम्। सेवकपुत्रभार्यार्थं परधनं गृहीतवान्। परसंपदं दृष्ट्वा पूर्वं मत्सरेण सदा संतप्तः। कायेन मनसा वाचा चान्येषां हिंसां कृतवान्; तेन पापेन केवलं अहमेव संतप्तः, महाक्लेशेन पीडितः।" एवं गर्भस्थ एव जीवः बहुधा विलपति, कदाचिद् उच्चैः, कदाचिद् अन्तर्येव। स्वयं स्वं सान्त्वयन्, जातमात्रः सत्सङ्गेन विष्णुकथाश्रवणेन, निर्मलचित्तः पुण्यकर्माणि कृत्वा, लक्ष्मीपतिनारायणस्य पादारविन्दं भक्त्या पूजयन्—यो जगतां अन्तरात्मा, सत्यम् ज्ञानम् आनन्दमयः, सर्वलोकसंस्थापकशक्ति, सर्वदेवदानवयक्षगन्धर्वराक्षसनागमुनिकिन्नरपूजितः, वेदोपनिषत्सारहृदयं धारयन्, संसारबन्धनच्छेदकं तत्त्वं हृदि निधाय, मनसा निश्चित्य—"संसारसदनं दुःखराशिं तरिष्यामि"—इति संकल्पयति। नारद मुने! तदा जात्यवेले जीवः गर्भे स्थितः, वातपीडया मातरं क्लिश्नन्, कर्मबन्धनबलात् प्रसवमार्गेण बलात् निष्क्रान्तः, सर्वक्लेशान् एकत्र अनुभवति। तस्मात् महाक्लेशेन, प्रसवयन्त्रणया पीडितः, जातमात्रः मूर्च्छां गच्छति। बहिर्वायुस्पर्शेन, पूर्वानुभूतदुःखानि स्मृतिहान्या विस्मृत्य, तानि न वेत्ति, वर्तमानदुःखं तु ज्ञानाभावात् तिव्रतरं अनुभवति। एवं शैशवावस्थां प्रविश्य, स्वमूत्रपुरीषलिप्तगात्रः, आन्तराद्युपद्रवैः पीडितः, अवाच्यः, क्षुधातृष्णया संतप्तः, क्रन्दति चेत्, तदा जनाः स्तन्यादि दातुमिच्छन्ति, शमयितुम् मन्यन्ते। एवं पराश्रितः बहून् शरीरेक्लेशान् अनुभवन्, स्वयम् अपि दंशकादिपीडां न वारयितुं शक्नोति। बाल्ये सम्प्राप्ते, आन्तरक्लेशः एवमस्ति—माता पितृगुरुभिः ताड्यते, सर्वत्र विहरन्, धूलिपांश्वस्मृन्मृत्तिकायां क्रीडन्, सदा कलहशीलः, अशुचिः, विवशः, अनेकेषु कर्मसु नियोज्यः, तेषां परिहारं न शक्नोति। युवावस्थायां तु, धनार्जनरक्षणनाशव्ययैः महता क्लेशेन पीड्यते; मोहवशात्, कामक्रोधदूषितचित्तः, सदा मत्सरनिष्ठः, परधनदारापहारपरः, पुत्रमित्रभार्यापोषणरतः, दर्पदूषितः; पुत्रादीनां व्याधिना पीडायाम्, सर्वं परित्यज्य, अन्तःक्लेशेन संतप्तः, श्मशानमार्गमुपैति। "कथं कुलं संपन्नं स्थापयिष्यामि? कुतः अश्वः पलायितः? कुतो गावः न प्रत्यागतानि? अविवेकात् धान्यं नष्टं, पुत्राः सदा रुदन्ति। जीविकां न लभे, राजक्लेशोऽपि सहनं न शक्यते। कार्येऽस्मि अशक्तः, मित्राणि सर्वेऽपि आलस्यदोषयुक्तानि।" इति सः, निरन्तरचिन्तया संतप्तः, स्वदुःखं निवारयितुं अशक्तः, विधिं निन्दन् वदति—"धिक् दैवम्! का मे भाग्यहीनस्य सृष्टिः?" सर्वाङ्गकम्पनश्वासकासाद्युपद्रवैः पीडितः, चलितदृष्टिः, कण्ठे कफबन्धः, पुत्रभार्यादिभिः ताडितः, चिन्तितः—"कदा मृत्युः आगमिष्यति? मृत्युनन्तरं पुत्रादयः गृहे क्षेत्रे धने च किम् कर्त्स्यन्ति? केषां स्वत्वं भविष्यति?" इति। मम धनं परैः हृतं चेत्, पुत्रादयः कथं जीविष्यन्ति? मोहशोकवशात् दीर्घनिःश्वासः, स्वकृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् विस्मरन् च, मृत्युः समीपमागच्छति। रोगपीडया अन्तर्दग्धः, शय्यायां शय्यान्तरे च सन्दोलितः, क्षुधातृष्णया पीडितः, किंचित् जलमपि याचमानः, ज्वरितैः "जलसेवनं न हितम्" इति श्रुत्वा, मनसि महत् क्रोधं गच्छति, मूढः भवति। तदा हस्तपादयोः अचेष्टः, बन्धुवर्गेण रुदता परिवृतः, वाक्यं वदितुं अशक्तः, अर्जितधनक्षेत्रादिकस्य स्वामित्वे चिन्तितः, अश्रुपूर्णनेत्रः, कण्ठे घूर्णमानः, प्राणत्यागे, यमदूतैः बद्धः, नरकादिलोकान् यथापूर्वं अनुभवति। एवं सर्वे प्राणी, यावत् कर्मक्षयः, तावत् महाक्लेशं प्राप्नुवन्ति। तस्मात् परं ज्ञानं साधयेत्; ज्ञानात् मोक्षः सिध्यति। अतः संसारमुक्तये परं ज्ञानं साधयेत्। यो हरीं न सेवते, कः तस्मात् प्रमत्ततरः? कामासक्ताः, विष्णौ अनासक्ताः, क्लेशमेव प्राप्नुवन्ति। अज्ञानिनः, अपि जीवन्नरके पीड्यन्ते—हा! अज्ञानवृताः, महामोहग्रस्ताः, जगत् नित्यं मन्यन्ते। यो विष्णुम्, संसारबन्धननाशकं, न पूजयति, सः महापापी। चाण्डालोऽपि यदि हरिध्यानरतः स्यात्, सः ब्राह्मण, महत् सुखं प्राप्नोति।