तस्मात्, हे नरश्रेष्ठ, यानि कर्माणि कृतानि—पुण्यानि वा पापानि वा—तस्य कश्चन नाशो नास्ति; न हि किञ्चित् कर्म, भोक्तं वा अभुक्तं वा, कोटिशः कल्पेऽपि विनश्यति। सर्वाणि कर्मफलानि नित्य आत्मा पूर्णतया अनुभवति। स एव सर्वस्य कर्ता, रक्षकः, संहर्ता च, सर्वभोगी, सर्वविनाशकारणं च भवति। अचलसंज्ञकाः ये पृथिव्यां सन्ति, ते महान्धकारेण संवृताः। तेषां स्थावरेषु बीजानि जायन्ते; यदा सम्यगुपस्थितसंबन्धेन जलस्य सिञ्चनं क्रियते, तदा सूर्यस्योष्मणा तानि पक्वानि भवन्ति, ततो वृद्धिं लभन्ते, पश्चात् मूलरूपं यान्ति। तस्मात् मूलात् अङ्कुरः उत्पद्यते, तस्मात् पत्राणि, स्तम्भाः, शाखाः च; तेषु स्तम्भेषु पुनः विकासः, तस्मात् पुष्पाणि जायन्ते। किञ्चित् पुष्पाणि फलप्रदायिनि भवन्ति, किञ्चित् न; किञ्चित् तु फलहेतवः। यदा तानि पुष्पाणि परिपक्वानि भवन्ति, तेषां मूलतः त्वक् जायते। तासु त्वचः, भोक्तृकर्मणां संयोगेन सूर्यकिरणसमीप्येन च, ओषधिसारः त्वचि प्रविश्य दुग्धरूपं लभते, यथाकालं तदनन्तरं तान्दुलरूपं प्राप्नोति। भोक्तृकर्मणां प्रभावात् संवत्सरे फलदायिनः भवन्ति। ततः ते कृमिभावं गच्छन्ति, तत्र सदा बहुदुःखपीडिताः, अर्धक्षणमात्रं जीवित्वा, अर्धक्षणे मरन्ति; अन्यैः प्राणिभिः जनितं तीव्रं दुःखं निवारयितुं अशक्ताः, शीतवाताद्युपद्रवैरभिभूताः, सदा क्षुधातृषार्ताः, मलमूत्रेषु विचरन्तः, दुःखमुपभवन्ति। ततः पद्मसम्भवस्य गर्भं प्रविश्य, तीव्रदुःखेन कम्पिताः, व्यर्थचिन्तया पूर्णाः, सदा क्षुधातृषार्ताः, वनेषु अपि स्वमातृषु विचरन्तः, विषयैः प्रेरिताः, वाताद्युपद्रवपीडिताः। किञ्चिज्जन्मसु तृणं खादन्ति, किञ्चित् मांसं मलमपि वा, किञ्चित् मूलकन्दफलानि खादन्ति, सदा दुर्बलानां हिंसने प्रवृत्ताः, दुःखमवाप्नुवन्ति। अण्डजेषु अपि केचन वातं, मांसं, मलमपि खादन्ति, परपीडननिष्ठाः, सदा बहुदुःखपीडिताः। गृह्यजन्तुषु अपि सर्वप्रकारदुःखानुभवः—स्वजनवियोगः, गुरुभारवाहनम्, बन्धनम्, ताडनम्, हलयोजनम् इत्यादि। विशेषपुण्येन केचन मानवत्वमाप्नुवन्ति। मनुष्यत्वे अपि चर्मकारचाण्डालव्याधपार्श्विककुम्भकारलोहकारस्वर्णकारतन्तुवायकसूतकपिचेलकुलालशौण्डिकशूद्रपतितदरिद्रविकलाङ्गादिरूपे जन्म, ज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्वाद्युपद्रवजन्यबहुदुःखानुभवः। मनुष्येषु अपि, यदा स्त्रीपुरुषौ संयुज्येते, तदा शुक्रं गर्भे प्रविशति; तदा कर्मणः प्रभावात् जीवः शुक्रेण सह गर्भं प्रविश्य शुक्रशोणितमिश्रे विकसति। पिण्डरूपं गृहीत्वा, मासे एकाङ्गुलपरिमाणं लभते। ततः, वातबलात् अविज्ञः सन्, मातृगर्भे महद् दुःखमुपभुनक्ति, एकदेशस्थः न भवति, समन्तात् कम्प्यते। द्वितीयस्य मासस्य अन्ते मानवाकृतिर्लभ्यते; तृतीयस्य अन्ते हस्तपाद्यङ्गविकासः; चतुर्थे सर्वाङ्गसन्धिविशेषः; पञ्चमे नखारम्भः; षष्ठे नखसन्धिविशेषः। नाभिनाड्युपजीवितः, तस्य शरीरं मूत्रपुरीषेण सिक्तम्, गर्भे बद्धः, रक्तास्थिमज्जास्नायुकेशाद्यशुद्धैः परिवेष्टितः, अशुचौ देहे स्थितः। एवं स्वदेहस्य मलिनत्वं पश्यन्, मातुः कटुतिक्तलवणात्युष्णभोजनसेवनात् अन्तः तापेन दग्धः, बहिः मातृशरीरेण दग्धः, पूर्वजन्मकृतदुःखनरकस्मरणात् अन्तः शोकदुःखदग्धः, मनसा शोकं करोति। "हा, अहं महापापी! पूर्वजन्मसु दासपुत्रमित्रभार्यागृहक्षेत्रधनधान्येषु अतिप्रेम्णा, भार्याभरणाय परधनक्षेत्रेषु दृष्ट्वा, चौर्यादिना, कामान्धेन, परस्त्रीहरणाद्यपकारं कृत्वा, महापापानि अकरवम्। तेषां पापानां फलात्, अहमेव नरकेषु दुःखानि अनुभूय, स्थावरादिषु दुःखं प्राप्य, इदानीं गर्भे प्रविष्टः, अन्तर्बहिः तापदुःखदग्धः अस्मि। याः भार्याः मया पालयिताः, ताः स्वकर्मणः प्रभावात् अन्यत्र गता। हा, दुःखमेव देहिनां स्वभावतः। दासपुत्रभार्यार्थं परधनं गृहीत्वा। पूर्वं परस्य समृद्धिं दृष्ट्वा, सदा मात्सर्येण विक्लवः अभवम्। कायेन, वाचा, मनसा च परेषां हिंसां कृत्वा, तेन पापेन अहमेव दग्धः, अतीव क्लिष्टः। एवं गर्भस्थ एव जीवो बहुधा विलपति, कदाचिद् उच्चैः, कदाचिद् अन्तरात्मना। आत्मनं सान्त्वयन्, जातमात्रः सत्सङ्गेन विष्णोः चरितश्रवणेन च, विशुद्धचित्तः पुण्यकर्माणि कृत्वा, भक्त्या लक्ष्मीपतिनारायणस्य—यो लोकानां अन्तर्बहिः आत्मा, सत्यम् ज्ञानं सुखमयः, यस्य शक्त्या सर्वं स्थितं, यं सर्वदेवदानवयक्षगन्धर्वराक्षससर्पमुनिकिन्नरादयः उपासते—तत्पादकमलं समर्च्य, वेदोपनिषदां रहस्यं हृदि धारयन्, यस्य संसारबन्धनच्छेदाय उपायः, मनसा निश्चयमुपैति—"एष दुःखमयः संस्कारालयः गृहः, अहं तं तरिष्यामि" इति। नारद मुनि, जन्मकाले, गर्भस्थितः जीवः वातपीडया मातरं क्लिश्यन्, कर्मपाशबन्धनात् प्रसवमार्गेण बलात् निष्क्रान्तः, सर्वाणि दुःखानि एकत्र अनुभवति। अत्यन्तदुःखात्, प्रसवक्लेशेन पीडितः, बहिर्गच्छन् मूर्च्छां गच्छति। बाह्यवायुसंस्पर्शात्, पूर्वानुभूतानि दुःखानि स्मृतिहान्या विस्मृत्य, तदानींतनज्ञानाभावात्, तद्वर्तमाने दुःखमपि न ज्ञात्वा, तत्रैव अतिदुःखमुपभुनक्ति। एवं शैशवे प्रविश्य, मलमूत्रलिप्तशरीरः, आन्तराद्युपद्रवैः पीडितः, अवाच्यः, क्षुधातृषार्तः, रुदन्, स्तन्यादिप्रदानाय परैः शमयितुं यत्यमानः। एवं पराधीनो बहुशारीरदुःखान्यनुभवन्, स्वयम् अपि दंशमक्षिकादीन् निवारयितुं अशक्तः। बाल्यं प्राप्तः, आन्तरदुःखमिदृशम् अनुभवति—मातापित्रगुरुभिः ताडितः, सदा धूलिरजःपांसुशाकादिषु क्रीडन्, नित्यं कलहशीलः, अशुचिः, विविधानि कर्माणि कर्तुं बाध्यमानः, तानि निवारयितुं अशक्तः। यौवने प्राप्ते, अर्थार्जनरक्षणक्षयव्ययैः महता क्लेशेन पीडितः, मोहाभिभूतः, कामक्रोधवशीकृतचित्तः, सदा मात्सर्यपरायणः, परधनदारहरणनिष्ठः, पुत्रमित्रभार्याभरणे प्रवृत्तः, व्यर्थगर्वदूषितः; पुत्रादीनां रोगे दुःखितः, सर्वं परित्यज्य, अन्तर्दुःखेन क्लिष्टः, श्मशानं प्रति यथोक्तविधिना गच्छति। "कथं कुलं संपद्यते? कुत्राश्वो गतोऽस्ति? कुतः गावः न प्रत्यागच्छन्ति? अज्ञानात् धान्यं नष्टं, पुत्राः सदा रुदन्ति। जीविका न लभ्यते, राज्ञः पीडनं चात्यन्तदुःसहम्। स्वयम् अपि कर्तुं अशक्तः, मित्राणि च सर्वे आलस्येन चञ्चलानि।" एवं नित्यचिन्तया क्लिष्टः, स्वदुःखं निवारयितुं अशक्तः, दैवं निन्दन्, "धिक् दैवम्! किं मां भाग्यहीनं दैवेन सृष्टम्?" इति वदति। सर्वाङ्गकम्पितः, श्वासकासाद्युपद्रवपीडितः, चञ्चलमन्दाक्षः, कण्ठे कफबद्धः, पुत्रभार्यादिभिः तिरस्कृतः, चिन्तया पूरितचित्तः—"कदा मृत्युः आगमिष्यति? मम मृत्युः अनन्तरं, पुत्रादयः गृक्षेत्रधनं कथं रक्षिष्यन्ति? कस्य भविष्यति?" इति। "मम धनं अन्यैः हृतं चेत्, पुत्रादयः कथं जीविष्यन्ति?" इति शोकवशात् दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्, जीविते कृतं कर्म पुनः पुनः स्मरन् विस्मरन् च, मृत्युसमीपगः सन्। रोगपीडितः, अन्तर्दाहेन दग्धः, शय्यायां शय्यायां परिवर्तमानेन, क्षुधातृषार्तेन, किंचित् जलमपि याचमानः, ज्वरपीडितैः "जलं न हितम्" इति श्रुत्वा, मनसा रोषं प्राप्नोति, मूढधीः भवति।