सर्वेषां मुनिनां प्रियः, ज्ञानिनां हर्षदायकः, त्वमेव ग्रामदानादि पुण्यकर्मणां फलानि स्पष्टं विवृणोति। सर्वेषां लोकानां संहारः महापralयकाले भवति। मम मनसि अस्य विषये संशयः उत्पन्नः, त्वमेव तस्य निवारणाय योग्यः। उत्तमं, उत्तमं! हे महाबुद्धे, एषा कथा सर्वगुह्येषु गुह्यतमाऽस्ति। नारायणः अव्ययः, अनन्तः, परमः, नित्यदीपः। सः निर्गुणः सन् अपि, गुणोपाधिकैः त्रिविधैः भेदैः सच्चिदानन्दस्वरूपः इव गुणवान् प्रतीयते। हे नित्य, गुणोपाधिभिः उत्पन्नेषु त्रिषु भेदेषु, सः ब्रह्मरूपेण सृष्टिं करोति, विष्णुरूपेण पालनं करोति। प्रलयान्ते जनार्दनः ब्रह्मरूपेण पुनः उत्पद्यते। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, यत्र स्थावरादि प्राणी स्थिताः सन्ति, तत्र तत्र—हे नरश्रेष्ठ—कृतानि कर्माणि, पापानि वा पुण्यानि वा, कदापि न नश्यन्ति, कोटिकल्पेष्वपि। नित्यः सः सर्वकर्मणां फलं पूर्णतया अनुभवति। सः सृष्टिं करोति, पालनं करोति, संहारं करोति, सर्वस्य भोक्ता च कारणं च भवति। ये स्थावराः इति प्रसिद्धाः, महान् मोहः तेषां आवरणं। स्थावरावस्थायाम् पृथिव्यां बीजानि उत्पाद्यन्ते; यथायोग्यं जलस्य सिंचनात्, यथासम्भवम्, सूर्यस्य तापेन तानि पक्वानि भवन्ति, तानि फुल्लानि भवन्ति, मूले रूपं प्राप्तानि, तस्मात् मूलात् अंकुरः जायते, तस्मात् पत्राणि, दण्डाः, स्तम्भाः च। दण्डेषु वृद्धिः, तस्मात् पुष्पाणि उत्पद्यन्ते। केचन पुष्पाणि फलानि जनयन्ति, केचन न जनयन्ति; केचन फलहेतवः। पुष्पाणां परिपाकात्, तेषां मूलात् तुषः जायते। तुषेषु, भोक्तृणां कर्मणां योगात्, सूर्यरश्मीनां सन्निधानेन, तुषेऽन्तर्गतं बीजस्य सारः क्षीररूपं प्राप्य, यथाकालं तण्डुलरूपं प्राप्नोति। भोक्तृणां कर्मणां अनुसारं, संवत्सरे फलं ददाति। ततः कृमिरूपेण जात्वा, सदा बहु दुःखेन क्लिश्यन्ति, अर्धक्षणमात्रं जीवित्वा, अर्धक्षणे मृत्युम्, अन्यैः प्राणिभिः तिव्रव्यथां न निवारयन्ति, शीतवातादिभिः क्लिश्यन्ति, सदा क्षुधायाः तृष्णायाः च पीडिताः, मलमूत्रे भ्रमन्ति, दुःखं अनुभवन्ति। ततः, पद्मजस्य गर्भं प्रविश्य, तीव्रव्यथया व्याकुलाः, व्यर्थचिन्तया पूर्णाः, सदा क्षुधातृष्णाभिः पीडिताः, वनान्तरेषु अपि मातृषु भ्रमन्ति, विषयैः प्रेरिताः, वातादिभिः क्लिश्यन्ति। केचन जन्मेषु तृणं खादन्ति, केचन मांसं अशुद्धं च, केचन मूलानि, कन्दानि, फलानि च खादन्ति, सदा दुर्बलान् हिंसन्ति, दुःखं अनुभवन्ति। अण्डजेषु अपि केचन वातं, मांसं, अशुद्धं खादन्ति, परपीडायाम् रता, सदा दुःखेन क्लिश्यन्ति। गृह्यजन्तुषु अपि सर्वविधं दुःखं अनुभवन्ति—स्वजनवियोगः, भारीभारवाहनं, बन्धनं, ताडनं, हलयोकनं च। विशिष्टपुण्येन केचन मानवत्वं प्राप्नुवन्ति। मानवत्वे अपि दुःखं—चर्मकारः, चाण्डालः, व्याधः, मार्जारः, कुम्भकारः, लौहकारः, सुवर्णकारः, तन्तुवायः, सूत्रकारः, तपस्वी, भिक्षुः, धोबी, लेखकः, सेवकः, दासः, दरिद्रः, विकलाङ्गः इत्यादिषु जन्मं प्राप्य, ज्वरः, तापः, शीतः, कफः, गुल्मः, पादवेदना, नेत्रवेदना, शिरः, गर्भः, पार्श्ववेदना च दुःखं अनुभवति। मानवेषु अपि, यदा नरनारी मिलन्ति, तदा शुक्रं गर्भे प्रविश्य, कर्मबलात् जीवः शुक्रेण सह गर्भं प्रविश्य, शुक्ररक्तसंयुक्ते विकसितुं आरभते। पिण्डरूपं प्राप्त्वा, मासे अङ्गुष्ठमात्रं भवति। ततः, वातबलात् चेतनाहीनः सन्, मातृगर्भे महद् दुःखं अनुभवति, स्थिरः न भवति, सर्वत्र क्षिप्यते। द्वितीयमासान्ते मानवाकारः, तृतीयमासान्ते हस्तपादादिलक्षणं, चतुर्थमासे सर्वाङ्गसन्धयः, पञ्चमासे नखः, षष्ठमासे नखसन्धयः स्पष्टं भवन्ति। नाभिनाड्या पोष्यमाणः, मूत्रेण सिक्तः, गर्भे बध्नः, रक्त, अस्थि, कृमि, मेद, मज्जा, स्नायु, केशादिभिः मलिनः, अस्मिन अशुद्धदेहे वसति। स्वं मलिनं दृष्ट्वा, मातुः कटु, अम्ल, लवण, अतिोष्ण खाद्येन दग्धः, जीवः पूर्वजन्मानि, नरकदुःखानि च स्मरन्, अन्तः पीडया दग्धः, बहिः मातृशरीरेण दग्धः, मनसि शोकं अनुभवति। "हा, अहं अतीव पापी! पूर्वजन्मेषु सेवक, पुत्र, मित्र, भार्या, गृह, क्षेत्र, धन, धान्ये अतीव आसक्तः सन्, भार्यायाः पोषणाय अन्यस्य धनं, क्षेत्रं च दृष्ट्वा, चौर्यादिना, कामेण अन्धीकृतः, परभार्याहरणादि महापापं कृतवान्। तैः पापैः नरकदुःखं, तदनन्तरं स्थावरादिषु महादुःखं अनुभव्यात्, गर्भे आवृतः, अन्तर्बहिः पीडया दग्धः।" "याः भार्याः मया पोषिताः, ताः स्वकर्मबलात् अन्यत्र गताः। हा, दुःखमेव देहधारिणां। सेवक, पुत्र, भार्यायाः कृते अन्यस्य धनं गृहीतवान्। पूर्वं अन्यस्य समृद्धिं दृष्ट्वा, सदा ईर्ष्यया व्याकुलः। कायेन, मनसा, वाचा, अन्यान् हिंसितवान्; तेन पापेन अहं एव दग्धः, अतीव क्लिश्ये।" एवं गर्भस्थः जीवः बहुधा विलपति, उच्चैः वा मनसि वा। आत्मनं समाश्वास्य, जन्मानन्तरं, सत्सङ्गेन, विष्णोः कर्मश्रवणेन, शुद्धचित्तः, पुण्यकर्मणि प्रवृत्तः, भक्त्या लक्ष्मीपतिनारायणस्य पादकमलम् उपास्य—यः सर्वलोकानां अन्तरात्मा, सत्यज्ञानानन्दरूपः, यस्य शक्तिः सर्वलोकान् धारयति, सर्वदेव, दानव, यक्ष, गन्धर्व, राक्षस, नाग, मुनि, किन्नरैः पूजितः—हृदि वेदगुह्यं, उपनिषदां रहस्यं धारयन्, यः दुःसहसंसारबन्धनच्छेदाय साधनम्, मनसि निश्चितवान्—"अहं एतत् दुःखगृहं, संस्काराधारं, तरिष्यामि।" हे नारद, जन्मकाले, गर्भस्थः जीवः वातेन पीडितः, मातरं दुःखं ददाति, कर्मबन्धनबलात् प्रसूतिवाटद्वारेण निष्क्रान्तः, सर्वदुःखान्येकत्र अनुभवति। अतिदुःखात्, प्रसवयन्त्रेण पीडितः, गर्भात् निष्क्रान्तः, मूर्च्छां प्राप्नोति। बाह्यवायुसंस्पर्शात्, पूर्वानुभूतं सर्वदुःखं स्मृतिहान्या विस्मृतं, न ज्ञायते, किन्तु वर्तमानदुःखं ज्ञानाभावात् अनुभवति। एवं शैशवावस्थां प्रविश्य, स्वमलं मूत्रं च शरीरं लिप्तं, अन्तरदुःखैः क्लिश्यते, वाचायाः असमर्थः, क्षुधातृष्णाभिः पीडितः, क्रन्दति, तदा जनाः स्तन्यादि दातुं यतन्ते, शान्तिं इच्छन्ति। एवं, अन्यनिष्ठं बहुशारीरदुःखं अनुभवति, कीटादि दंशं अपि निवारयितुं असमर्थः। बाल्यं प्राप्त्वा, तत्रान्तर्दुःखं—माता, पिता, गुरुणा ताडितः, सदा भ्रमन्, धूलि, भस्म, पङ्के क्रीडन्, युध्यन्, अशुद्धः, बहुकर्मसु प्रवृत्तः, तानि न निवारयितुं शक्नोति—एवं दुःखं अनुभवति।