ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਰੁਪੇਣ ਜਗਹ੍ਯਾਪ੍ਯ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ
ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤਿਵਿਨਾਸ਼ਾਨਾਮੇਕਃ ਕਾਰਣਤਾਂ ਗਤਃ
ਉਹ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰੋ ਦੇਵੋ ਨਿਤ੍ਯੈਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਕ੍ਸ਼ਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯੋ ਦੇਵੋ ਜਗਤਾਂ ਪਰਤਃ ਪੁਮਾਨ੍
ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਯਤ੍ਤਦਵ੍ਯਯਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਯਃ ਪਰਃ ਕਾਲਪੁਪਾਖ੍ਯੋ ਯੋਗਿਧ੍ਯੇਯਃ ਪਰਾਤ੍ਪਰਃ
ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲਪੁਰੁਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਲੋਕ ਪਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨੈਕਵੇਦ੍ਯਃ ਪਰਮਃ ਸਞ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਵਿਗ੍ਰਹਃ
ਉਹ ਪਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ।
ਦੇਹੀਤਿ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਮੂਢੈਰਹੋ ऽਜ੍ਞਾਨਵਿਡਮ੍ਬਨਮ੍
ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ 'ਸਰੀਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ—ਹਾਏ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਹਾਸੀ ਹੈ!
ਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਰਯਂ ਸਮਾਪਨ੍ਨਃ ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਰਣਮ੍
ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਸ ਏਵਾਨਨ੍ਦਰੁਪਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਪਰੋ ਮੁਨੇ
ਉਹੀ ਆਨੰਦਮਈ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
ਭਿਨ੍ਨਾਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰੁਪੇਣ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵੈ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਵੱਖ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ਨਿਦਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਾਲਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭਵੇਤ੍
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਯਤ੍ਪਰਮਂ ਧਾਮ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਉੱਚਾ ਪਦ ਹੈ।
ਗੁਣਰੁਪੀਗੁਣਾਧਾਰੋਜਗਤਾਮਾਦਿਕृਦ੍ਵਿਭੁਃ
ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਗਤ ਦਾ ਆਰੰਭਕ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਮਹਾਨ੍ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਦ੍ਧੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਤੋ ऽਹਂ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ
ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਤ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮੈਂ (ਅਹੰਕਾਰ) ਜਨਮਿਆ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਹਿ ਜਾਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਜਗਤਃ ਕृਤੇ
ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਲਈ ਜੀਵ ਜਨਮੇ।
ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਕਾਰਣਤਾਮੇਕੈਕਸ੍ਯੋਪਯਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਗਲੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤਾਞ੍ਜਨ੍ਤੂਨ੍ਪਸ਼ੁਪਕ੍ਸ਼ਿਮृਗਾਦਿਕਾਨ੍
ਜੋ ਜੀਵ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ—
ਤਤੋ ਵੈਮਾਨੁषਂ ਸਰ੍ਗਂ ਕਲ੍ਪਯਾਮਾਸ ਪਹ੍ਮਜਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
ਏਭਿਃ ਪੁਤ੍ਰੈਰਿਦਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਪਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਲੋਕਾਃ ਸਤ੍ਯੋਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਸਚਾਈ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਮਹਾਤਲਂ ਚ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਤੋ ऽਧਚ੍ਚ ਰਸਾਤਲਮ੍
ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮਹਾਤਲ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਰਸਾਤਲ ਹੈ।
ਏष ਸਰ੍ਵੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਲੋਕਨਾਥਾਂਸ਼੍ਚ ਸृष੍ਟਵਾਨ੍
ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਦੀਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂਮਕਲ੍ਪਯਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਢੰਗ ਤੇ ਕੰਮ ਢੰਗ-ਨਾਲ, ਢੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਬਣਾਏ।
ਲੋਕਾਲੋਕਸ਼੍ਚ ਭੂਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸਤ੍ਪ ਸਾਗਰਾਃ
ਭੂਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯਾ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਜਨਾਸ਼੍ਚਾਮਰਸਨ੍ਨਿਭਾਃ
ਉੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਰਿਆ ਹਨ ਤੇ ਲੋਕ ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ਼ਾਕੌ ਪੁष੍ਕਰਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਭੂਮਯਃ
ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹਨ।
ਲਵਣੇਕ੍ਸ਼ੁਸੁਰਾਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦਧਿਕ੍ਸ਼ੀਰਜਲੈਃ ਸਮਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਲੂਣ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਮਦਿਰਾ, ਘਿਉ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੇਤ ਹਨ।
ਜ੍ਞੇਯਾ ਦ੍ਵਿਗੁਣਵਿਸ੍ਤਰਾ ਲੋਕਾਲੋਕਾਞ੍ਚ ਪਰ੍ਵਤਾਤ੍
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।