ਅਸ੍ਰਂ ਚਾਸ੍ਤਿ ਸ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਤਿਰਸ੍ਕृਤ ਉਦੀਰਿਤਃ
ਜੇ ਅੰਸੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਲੁਕ ਕੇ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੇਦਿਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਃ ਕ੍ਲਿष੍ਟਫਲਪ੍ਰਦਃ
ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਭਵੇਤ੍ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰਃ
ਵਿਦਿਆ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ, ਉਹ ਸਤਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚਾਸ੍ਰਂ ਸ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਸੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਕੰਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਦੌ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚਾਸ੍ਰਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚਾਰ ਅੰਸੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪੁਨਰ੍ਵਿਸ਼ਤਿਵਰ੍ਣੋ ਵਾ ਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਮਰਸਂਯੁਤਃ
ਫੇਰ, ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਣੋ ਬਾਲਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਕੁਮਾਰੋ ਵਸੁਵਰ੍ਣਵਾਨ੍
ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਬੱਚਾ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਮਿਲੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚਤੁਃषष੍ਟਿਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ਤਾਕ੍ਸ਼ਰਃ
ਤੀਹ, ਚੌਂਸਠ ਤੇ ਸੌ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਵਾਰ੍ਣਸ੍ਤਾਰਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਨੌ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ, ‘ਤਾ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੀਹ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਖਾ ਵਰ੍ਮ ਚ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਮਸ੍ਰਂ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਚੋਟੀ, ਕਵਚ, ਅੱਖ ਤੇ ਅੰਸੂ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਫਟ੍ਕਾਰਃ षੋਢਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਫਟ’ ਅੱਖਰ ਛੇ ਵਾਰੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਕੂਟ ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤੋ ਨਿਰਂਸ਼ਕਃ
ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ, ‘ਕੂਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षਡ੍ਵਰ੍ਣੋ ਬੀਜਹੀਨੋ ਵਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਸਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਰੋ ऽਪਿ ਵਾ
ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਾਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਾਂ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵਧੇਰਾ।
ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਬੀਜਤ੍ਰਯਯੁਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਣਵਾਨ੍
ਇੱਕ ਅੱਧਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਦਨ੍ਤਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਮੋਹਿਤਃ ਸ ਤੁ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਜਿਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਭੁੱਖਾ ਸਮਝੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤ੍ਰਯੋਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਣੋ ਵਾ ਸ ਮਨੁਰ੍ਦृਪ੍ਤਸਂਜ੍ਞਕਃ
ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਤੇਈ ਅੱਖਰ ਹੋਣ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਕੋਨ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਰ੍ਣੋ ਵਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਹੀਨਾਙ੍ਗਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਣਤੀ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਿਕ੍ਰੂਰਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ऽਖਿਲਕਰ੍ਮਸੁ ਗਰ੍ਹਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਰੀਡਿਤਃ ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ਨ ਕ੍ਸ਼ਮਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਲਜਜਤ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਲਈ ਢੀਠ ਨਹੀਂ।
ਪਞ੍ਚषषਅਟ੍ਯਰ੍ਣਮਾਰਭ੍ਯ ਨਵਨਨ੍ਦਾਕ੍ਸ਼ਰਾਵਧਿ
ਪੈਂਸਠ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ—
ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਰ੍ਣਾ ਯੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿਥ੍ਯਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪੁਨਃ
ਤੇਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੈ—
ਸ਼ਤਂ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਸ਼ਤਂ ਵਾਪਿ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਮਥਾਪਿ ਵਾ
ਸੌ, ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਜਾਂ ਦੋ ਸੌ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ—
ਯੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਵਰ੍ਣਸਂਖ੍ਯਾਕਾ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅੱਖਰ ਗਿਣਤੀ ਠੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਝ ਹੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਤਿਵृਦ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਯੋਗੇषੁ ਸ਼ਿਥਿਲਾਸ੍ਤੇ ਸਮੀਰਿਤਾਃ
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਉਹ ਢੀਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਚੈਵ ਯੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਰੂਪਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਤੁਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੋषਾਨੇਤਾਨਵਿਜ੍ਞਾਯ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨੇਤਾਞ੍ਜਪਨ੍ਤਿ ਯੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਜਪਦੇ ਹਨ—
ਛਿਨ੍ਨਾਦਿਦੋषਦੁष੍ਟਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਾਧਨਂ ਬ੍ਰੁਵੇ
ਮੈਂ ਟੁੱਟੇ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਯਂ ਕਞ੍ਚਿਦਪਿ ਵਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯੁਃ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਯਃ
ਕੋਈ ਵੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯੋਨਿਮੁਦ੍ਰਾਬਨ੍ਧ ਏਵਂ ਭਵੇਦਾਸਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਯੋਨੀ-ਮੁਦਰਾ ਤੇ ਬੰਧ ਲਗਾ ਕੇ, ਆਸਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।