ਮਨਨਾਤ੍ਰਾਣਧਰ੍ਮਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਮੰਤ੍ਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਠਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪੁਂਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਹੁਂਫਡਨ੍ਤਕਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਲੰਬੇ ਸਵਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ 'ਹੁੰ' ਜਾਂ 'ਫਟ' ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ।
ਪੁਨ੍ਦੈਵਤਾਸ੍ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਦੈਵਤਾ ਮਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸਤ੍ਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ।
ਤਾਰਾਨ੍ਤ੍ਯਰੇਫਃ ਸ੍ਵਾਹਾਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨੇਯਾਃ ਸਮੀਰਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ 'ਤਾਰਾ', 'ਰੇਫ' ਜਾਂ 'ਸਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਤੱਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨੀषੋਮਾਤ੍ਮਕਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।
ਸੌਮਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਮੇ ਵਹਤਿ ਮਾਰੁਤੇਃ
ਕੁਝ ਮੰਤ੍ਰ ਚੰਦ੍ਰ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ।
ਸ੍ਵਾਪਕਾਲੇ ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਜਪੋ ऽਨਰ੍ਥਫਲਪ੍ਰਦਃ
ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਲੋਭੇ ਬਿਨ੍ਦੁਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਲੋਭੇ ਸਰ੍ਗਸਂਯੁਤਾਨ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਸਹਿਜੀ ਵਹੇ, ਤਾਂ ਬਿੰਦੂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਉਲਝੇ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਯਾ ਮਾਲਯਾ ਜਪ੍ਤੋ ਦੁष੍ਟਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ऽਪਿ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ
ਇਸ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਤਰ, ਜੇਕਰ ਠੀਕ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਜ੍ਞਾਨੇਤਿਰੌਦ੍ਰੇਯਸ਼ਾਨ੍ਤਿਜਾਤਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਇਹ ਮਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਗਿਆਨ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀ ਹੈ।
ਛਿਨ੍ਨਾਦਿਦੋषਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਨੈਵ ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸਾਧਕਮ੍
ਜੋ ਮੰਤਰ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖਾਮੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਧਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਕਰ੍ਮਹੀਨੋ ਨੇਤ੍ਰਹੀਨਃ ਕੀਲਿਤਃ ਸ੍ਤਂਭਿਤਸ੍ਤਥਾ
ਜੋ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
ਭੇਦਿਤਸ਼੍ਚ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਦੋਨ੍ਮਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਃ
ਟੁੱਟਿਆ, ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਗਲ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼।
ਕੁਮਾਰੋ ऽਥ ਯੁਵਾ ਪ੍ਰੌਢੋ ਵृਦ੍ਧੋ ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਕਸ੍ਤਥਾ
ਕੁਮਾਰ, ਨੌਜਵਾਨ, ਪੱਕਾ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਹੀਨਃ ਕੇਕਰਸ਼੍ਚ ਬੀਜਹੀਨਸ਼੍ਚ ਧृਮਿਤਃ
ਜੋ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਦਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕੰਪਦਾ ਹੋਇਆ।
ਅਙ੍ਗਹੀਨੋ ऽਤਿਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚਾਤਿਕ੍ਰੂਰੇ ਵ੍ਰੀਡਿਤਸ੍ਤਥਾ
ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਕਰੂੜ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ।
ਅਤਿਵृਦ੍ਧੋ ऽਤਿਨਿਃਸ੍ਨੇਹਃ ਪੀਡਿਤਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪੁਨਃ
ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁਖੀ।
ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਵਿਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਾ ਸ੍ਵਰਸਂਯੁਤਮ੍
ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸੁਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ।
ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਵਾਪਿ ਸ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਸਂਜ੍ਞਕਃ
ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੰਤਰ 'ਟੁੱਟਿਆ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ ਤੁ ਰੁਦ੍ਧੋ ਮਨੁਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯਤਿਕ੍ਲਸ਼ੇਨ ਸਿਦ੍ਧਿਦਃ
ਜੋ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਕ੍ਤਿਹੀਨਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਿਰਕਾਲਫਵਪ੍ਰਧਃ
ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸੌ ਪਰਾਙ੍ਮੁਖੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਭਜਤਾਂ ਚਿਰਸਿਦ੍ਧਿਦਃ
ਜੋ ਪਿੱਠ ਮੋੜ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਬਧਿਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕष੍ਟੇਨਾਲ੍ਪਫਲਪ੍ਰਦਃ
ਜੋ ਮੰਤਰ 'ਬਹਿਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫਲ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨੇਤ੍ਰਹੀਨਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ੇਨਾਪਿ ਨ ਸਿਦ੍ਧਿਦਃ
ਜੋ ਅੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਹਂਸੇਂਦੁਰ੍ਵਾ ਸਕਾਰੋ ਵਾ ਫਕਾਰੋ ਵਰ੍ਮ ਵਾ ਪੁਨ
ਚਾਹੇ 'ਹੰਸ', 'ਇੰਦੂ', 'ਸ' ਨਾਲ, 'ਫ' ਨਾਲ ਜਾਂ ਫਿਰ 'ਵਰਮ' ਨਾਲ ਹੋਵੇ।
ਏਵਂ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਯਂ ਮੂਰ੍ਘ੍ਨਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਸ੍ਰਲਕਾਰਕੌ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਚਕਾਰ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਲ' ਅਤੇ 'ਕ' ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨਿਃ ਪਵਨਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਮਨੋਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ
ਅੱਗ, ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਮਨੂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਰਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਃ षਡ੍ਭਿਰष੍ਟਾਭਿਰ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ऽਕ੍ਸ਼ਰੇਃ
ਅੰਸੂ ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਛੇ ਜਾਂ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਕਾਰਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਥਵਾ ਭੀਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ ਏਵ ਹਿ
‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।
ਮਲਿਨਸ੍ਤੁ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯਤਿਕ੍ਲੇਸ਼ੇਨ ਸਿਦ੍ਧਿਦਃ
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਮੈਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।