ਕਰਣਾਨਿ ਚ ਸਿਦ੍ਧਿਨਾ ਨ ਕृਤਿਃ ਕਰਣੈਰ੍ਵਿਨਾ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਕਾਰ੍ਯਮਾਲਂਬ੍ਯ ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਤ੍ਕਰਣਾਨਿ ਤੁ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤਾਨ੍ਯੇਕਗੁਣਾਨ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ਤਥਾ
ਤਿੰਨ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਦੋ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਸਂਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚੈਵ ਧਾਰਣਂ ਚੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਪਕਾਉਣਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਭਾਸ੍ਵਦਗ੍ਨੌ ਜਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦ੍ਯਨੇਕਧਾ
ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਾਵਸੁਰਭਿਃ ਸੁਰਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ 'ਸੁਰਭਿ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਭੂਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषੋ ऽਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਰਹਿਤਂ ਤੁ ਤਤ੍
ਇਹ ਭੂਤ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ — ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ — ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਥਿਮਾਂਸਕੇਸ਼ਤ੍ਵਙ੍ਨਖਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ, ਵਾਲ, ਚਮੜੀ, ਨਖ ਅਤੇ ਦੰਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੂਤ ਤੋਂ ਹਨ।
ਹृਦਿ ਪਙ੍ਕ੍ਤੌ ਦृਸ਼ੋਃ ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੇਜਸ੍ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਦਿਲ, ਪਚਨ ਵਾਲੀ ਨਲੀ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਭੂਤ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਯਤ੍ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਨਾਡੀषੁ ਗਰ੍ਭਵृਤ੍ਯਨੁषਙ੍ਗਤਃ
ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਭੂਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਯਤਂ ਭੋਗਭੇਦਤੋ ਵ੍ਯਵਸੀਯਤੇ
ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹੇषੁ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਤਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਾਧ੍ਵਾਮਤੋ ਹ੍ਯੇष ਧਰਣ੍ਯਾਦਿਕਲਾਵਧਿਃ
ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਸਤੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾ ਗਿਰਿਵृਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪੁਨਃ
ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਚਲਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
ਚਰਾਚਰੇषੁ ਲਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਚਤੁਰਾਸ਼ੀਤਿਯੋਨਯਃ
ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਤਃ ਪਰਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਮ੍
ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਵਸ਼ੇਨੈਵ ਜਨਿਰ੍ਭਵਤਿ ਦੁਰ੍ਲਭਾ
ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਜਨਮ — ਜੋ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ — ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬਿਨ੍ਦੁਰੇਕਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਯਦਾ ਗਰ੍ਭੇ ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਜਦੋਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਲਕਰ੍ਮਾਦਿਪਾਸ਼ੇਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਃ
ਮਲ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਤਤ੍ਰਾਹृਤੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਾਨਾਨ੍ਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪੋषਿਤਃ
ਫਿਰ, ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀਣ ਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਥੇ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੁਃਖਾਦ੍ਯਃ ਪੀਡਿਤਸ਼੍ਚੈਵਾਚ੍ਛਨ੍ਨਦੇਹੋ ਜਰਾਯੁਣਾ
ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਜਰਾਇੂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਮਰਂਸ੍ਤਿष੍ਟਤਿ ਦੁਃਖਾਤ੍ਮਾਪੀਡ੍ਯਮਾਨੋ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਉਹ ਸਦਾ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜਾਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਂਪੀਡਿਤੋ ਨਿਃਸਰਤਿ ਯੋਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਵਾਙ੍ਮੁਖਃ
ਜਨਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਥੱਲੇ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸ ਸ਼ਿਸ਼ੁਰ੍ਵਰ੍ਧਮਾਨੋ ਦਿਨੇਦਿਨੇ
ਫਿਰ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ਦੇਹਿਨਾਂ ਦੇਹਸਂਭਵਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਤਾਰਯਤਿ ਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਾਪਤਰੋ ऽਤ੍ਰ ਕਃ
ਇਥੇ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਉਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਪੀ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪਸ਼੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤੀਰਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਮਯਂ ਧਰ੍ਮਃ ਰਵਬਨ੍ਧਚ੍ਛੇਦਨਾਤ੍ਮਕਃ
ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਧਰਮ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।