ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤਵਾਦਹॄਙ੍ਕਾਰੋ ਜਾਤਃ ਸਂਰਂਭਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍
ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਗੁਣਭੇਦੇਨ ਸ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵੇਤ੍
ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤੈਜਸਤੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸਾ ਸਹ
ਉਜਲੇ (ਸੱਤਵ) ਪੱਖ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜਸਾਞ੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਹੇਤੋਸ੍ਤਥਾ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤੁ
ਤੇ ਰਜਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਰੂਪਂ ਚ ਸਂਕਲ੍ਪਵ੍ਯਾਪਾਰਂ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਮਨਃ
ਇਥੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਬਹਿਃ ਕਰਣਭਾਵੇਨ ਸ੍ਵੋਚਿਤੇਨ ਯਤਃ ਸਦਾ
ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਂ ਭੂਯਸ੍ਤਤੋ ऽਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਮਨਃ
ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲਾ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਸਂਰਂਭਬੋਧਾਖ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਯਃ ਕ੍ਰਮਤੋ ऽਸ੍ਯ ਤੁ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਨ।
ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿषਯਾ ਹ੍ਯੇषਾਂ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਮੁਨੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਕੜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ—ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੂਪਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ
ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵੀ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।
ਕਰਣਾਨਿ ਚ ਸਿਦ੍ਧਿਨਾ ਨ ਕृਤਿਃ ਕਰਣੈਰ੍ਵਿਨਾ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਕਾਰ੍ਯਮਾਲਂਬ੍ਯ ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਤ੍ਕਰਣਾਨਿ ਤੁ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤਾਨ੍ਯੇਕਗੁਣਾਨ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ਤਥਾ
ਤਿੰਨ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਦੋ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਸਂਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚੈਵ ਧਾਰਣਂ ਚੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਪਕਾਉਣਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਭਾਸ੍ਵਦਗ੍ਨੌ ਜਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦ੍ਯਨੇਕਧਾ
ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਾਵਸੁਰਭਿਃ ਸੁਰਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ 'ਸੁਰਭਿ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਭੂਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषੋ ऽਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਰਹਿਤਂ ਤੁ ਤਤ੍
ਇਹ ਭੂਤ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ — ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ — ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਥਿਮਾਂਸਕੇਸ਼ਤ੍ਵਙ੍ਨਖਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ, ਵਾਲ, ਚਮੜੀ, ਨਖ ਅਤੇ ਦੰਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੂਤ ਤੋਂ ਹਨ।
ਹृਦਿ ਪਙ੍ਕ੍ਤੌ ਦृਸ਼ੋਃ ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੇਜਸ੍ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਦਿਲ, ਪਚਨ ਵਾਲੀ ਨਲੀ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਭੂਤ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਯਤ੍ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਨਾਡੀषੁ ਗਰ੍ਭਵृਤ੍ਯਨੁषਙ੍ਗਤਃ
ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਭੂਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਯਤਂ ਭੋਗਭੇਦਤੋ ਵ੍ਯਵਸੀਯਤੇ
ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹੇषੁ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਤਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਾਧ੍ਵਾਮਤੋ ਹ੍ਯੇष ਧਰਣ੍ਯਾਦਿਕਲਾਵਧਿਃ
ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਸਤੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾ ਗਿਰਿਵृਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪੁਨਃ
ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਚਲਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
ਚਰਾਚਰੇषੁ ਲਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਚਤੁਰਾਸ਼ੀਤਿਯੋਨਯਃ
ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਤਃ ਪਰਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਮ੍
ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਵਸ਼ੇਨੈਵ ਜਨਿਰ੍ਭਵਤਿ ਦੁਰ੍ਲਭਾ
ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਜਨਮ — ਜੋ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ — ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬਿਨ੍ਦੁਰੇਕਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਯਦਾ ਗਰ੍ਭੇ ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਜਦੋਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।