ਸਂਬਨ੍ਧਾਤ੍ਕਾਰਣਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤਦ੍ਭੋਗੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯੇਨ ਚੋਦਨਾਤ੍
ਸਾਧਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਕਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਾਭ੍ਯੁਪਗਮੇ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਾਖ੍ਯਾ ਵृਥਾਸ੍ਯ ਤੁ
ਜੇ ਅਕਰਤਾਪਨ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭੋਗਤਾ ਦੀ ਉਪਮਾ ਉਸ ਲਈ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਰਹਿਤੇ ਪੁਂਸਿ ਕਰਣਾਦ੍ਯਪ੍ਰਯੋਜਕੇ
ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਪਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਾਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਕਰਣਾਦਿਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤृਆਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਯਯੈਵਾਸ੍ਯ ਸਂਮਤਮ੍
ਸਾਧਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕਰਤਾਪਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯੇਨ ਭੋਗ੍ਯਾਯ ਜਨਿਤਾ ਭਿਦ੍ਯਙ੍ਗੇ ਪੁਰੁषੇ ਪੁਨਃ
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਭੋਗ ਲਈ, ਫਿਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਦਸ਼ਾਯਾਂ ਕਲਿਤੋ ਯਦਾ
ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਕਲੈਵ ਪ੍ਰਸ਼੍ਚਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸੂਤੇ ਭੋਗ੍ਯਾਯ ਚਾਸ੍ਯ ਤੁ
ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾਨਾਮਵਿਭਾਗੋ ऽਤ੍ਰ ਹ੍ਯਾਧਾਰੇ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਦਿਭਾਗਵਤ੍
ਇਥੇ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਗੁਣਾ ਹ੍ਯषਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦੇਵ ਸਂਭਵਃ
ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਣਤੋ ਧੀਸ਼੍ਚ ਵਿषਯਾਧ੍ਯਵਸਾਯਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ
ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸਚੈ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤਵਾਦਹॄਙ੍ਕਾਰੋ ਜਾਤਃ ਸਂਰਂਭਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍
ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਗੁਣਭੇਦੇਨ ਸ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵੇਤ੍
ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤੈਜਸਤੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸਾ ਸਹ
ਉਜਲੇ (ਸੱਤਵ) ਪੱਖ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜਸਾਞ੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਹੇਤੋਸ੍ਤਥਾ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤੁ
ਤੇ ਰਜਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਰੂਪਂ ਚ ਸਂਕਲ੍ਪਵ੍ਯਾਪਾਰਂ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਮਨਃ
ਇਥੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਬਹਿਃ ਕਰਣਭਾਵੇਨ ਸ੍ਵੋਚਿਤੇਨ ਯਤਃ ਸਦਾ
ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਂ ਭੂਯਸ੍ਤਤੋ ऽਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਮਨਃ
ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲਾ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਸਂਰਂਭਬੋਧਾਖ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਯਃ ਕ੍ਰਮਤੋ ऽਸ੍ਯ ਤੁ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਨ।
ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿषਯਾ ਹ੍ਯੇषਾਂ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਮੁਨੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਕੜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ—ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੂਪਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ
ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵੀ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।
ਕਰਣਾਨਿ ਚ ਸਿਦ੍ਧਿਨਾ ਨ ਕृਤਿਃ ਕਰਣੈਰ੍ਵਿਨਾ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਕਾਰ੍ਯਮਾਲਂਬ੍ਯ ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਤ੍ਕਰਣਾਨਿ ਤੁ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤਾਨ੍ਯੇਕਗੁਣਾਨ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ਤਥਾ
ਤਿੰਨ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਦੋ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਸਂਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚੈਵ ਧਾਰਣਂ ਚੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਪਕਾਉਣਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਭਾਸ੍ਵਦਗ੍ਨੌ ਜਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦ੍ਯਨੇਕਧਾ
ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਾਵਸੁਰਭਿਃ ਸੁਰਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ 'ਸੁਰਭਿ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਭੂਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषੋ ऽਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਰਹਿਤਂ ਤੁ ਤਤ੍
ਇਹ ਭੂਤ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ — ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ — ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਥਿਮਾਂਸਕੇਸ਼ਤ੍ਵਙ੍ਨਖਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ, ਵਾਲ, ਚਮੜੀ, ਨਖ ਅਤੇ ਦੰਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੂਤ ਤੋਂ ਹਨ।