ਸੂਤੇ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਮਾਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਨਿਯਮਨਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍
ਫ਼ੌਰਨ ਹੀ ਮਾਇਆ ਇੱਕ ਐਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਚ ਸਾ ਮਾਯਾ ਨਿਤ੍ਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਮੋਹਿਨੀ
ਅਗਲੇ ਪਲ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਕਤਸ੍ਤੁ ਨृਣਾਂ ਯੇਨ ਕਲਯਿਤ੍ਵਾ ਮਲਂ ਤਤਃ
ਉਸ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਹੀ, ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਲ (ਅਸ਼ੁਧੀ) ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਕਾਲੇਨ ਚ ਨਿਯਤ੍ਯੋਪਸਰ੍ਗਤਾਂ ਸਮੁਪੇਤਯਾ
ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਮਾਇਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਥ ਵੈ ਪੁਂਸੋ ਵਿषਯਾਣਾਂ ਚ ਸਾ ਪੁਨਃ
ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾ ਤ੍ਵਾਵਰਣਂ ਭਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤੇਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ
ਪਰ ਗਿਆਨ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤਿ ਭੋਗ੍ਯਂ ਯਾਨਾਸੌ ਕਰਣੇਨ ਪਰੇਣ ਵੈ
ਉਹ, ਉੱਚੀ ਸਾਧਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਭੋਗਯ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭੋਗ੍ਯੇ ਭੋਗਂ ਚ ਭੋਕ੍ਤਾਰਂ ਤਤ੍ਪਰਂ ਕਰਣਂ ਤੁ ਸਾ
ਭੋਗਯ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ।
ਸੁਖਾਦਿਰੂਪੋ ਵਿषਯਾਕਾਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਸਤਃ
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧਿ ਸੁਖ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ਯਰ੍ਕਵਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਧੀਃ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਾਞ੍ਚ ਤਥਾਪਿ ਹਿ
ਚਾਹੇ ਬੁੱਧਿ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਰਮ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸਂਬਨ੍ਧਾਤ੍ਕਾਰਣਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤਦ੍ਭੋਗੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯੇਨ ਚੋਦਨਾਤ੍
ਸਾਧਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਕਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਾਭ੍ਯੁਪਗਮੇ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਾਖ੍ਯਾ ਵृਥਾਸ੍ਯ ਤੁ
ਜੇ ਅਕਰਤਾਪਨ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭੋਗਤਾ ਦੀ ਉਪਮਾ ਉਸ ਲਈ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਰਹਿਤੇ ਪੁਂਸਿ ਕਰਣਾਦ੍ਯਪ੍ਰਯੋਜਕੇ
ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਪਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਾਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਕਰਣਾਦਿਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤृਆਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਯਯੈਵਾਸ੍ਯ ਸਂਮਤਮ੍
ਸਾਧਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕਰਤਾਪਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯੇਨ ਭੋਗ੍ਯਾਯ ਜਨਿਤਾ ਭਿਦ੍ਯਙ੍ਗੇ ਪੁਰੁषੇ ਪੁਨਃ
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਭੋਗ ਲਈ, ਫਿਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਦਸ਼ਾਯਾਂ ਕਲਿਤੋ ਯਦਾ
ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਕਲੈਵ ਪ੍ਰਸ਼੍ਚਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸੂਤੇ ਭੋਗ੍ਯਾਯ ਚਾਸ੍ਯ ਤੁ
ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾਨਾਮਵਿਭਾਗੋ ऽਤ੍ਰ ਹ੍ਯਾਧਾਰੇ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਦਿਭਾਗਵਤ੍
ਇਥੇ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਗੁਣਾ ਹ੍ਯषਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦੇਵ ਸਂਭਵਃ
ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਣਤੋ ਧੀਸ਼੍ਚ ਵਿषਯਾਧ੍ਯਵਸਾਯਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ
ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸਚੈ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤਵਾਦਹॄਙ੍ਕਾਰੋ ਜਾਤਃ ਸਂਰਂਭਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍
ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਗੁਣਭੇਦੇਨ ਸ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵੇਤ੍
ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤੈਜਸਤੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸਾ ਸਹ
ਉਜਲੇ (ਸੱਤਵ) ਪੱਖ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜਸਾਞ੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਹੇਤੋਸ੍ਤਥਾ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤੁ
ਤੇ ਰਜਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਰੂਪਂ ਚ ਸਂਕਲ੍ਪਵ੍ਯਾਪਾਰਂ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਮਨਃ
ਇਥੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਬਹਿਃ ਕਰਣਭਾਵੇਨ ਸ੍ਵੋਚਿਤੇਨ ਯਤਃ ਸਦਾ
ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਂ ਭੂਯਸ੍ਤਤੋ ऽਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਮਨਃ
ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲਾ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਸਂਰਂਭਬੋਧਾਖ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਯਃ ਕ੍ਰਮਤੋ ऽਸ੍ਯ ਤੁ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਛਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਨ।
ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿषਯਾ ਹ੍ਯੇषਾਂ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਮੁਨੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਕੜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ—ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੂਪਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ
ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵੀ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।