ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਭਯਂ ਯਸ਼ੋ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਸੁਖਾਸੁਖਮ੍
ਮੱਧ ਤੋਂ ਡਰ, ਇਜ਼ਤ ਦਾ ਮਰਨਾ, ਘਾਟ, ਨਾਮ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯਾਦਿषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੂਤ੍ਪਾਤੇषੁ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਰੇ ਅਸਰਾਂ ਵਿੱਚ,
ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਵਿਪ੍ਰ ਜ੍ਯੌਤਿषਂ ਤੇ ਸਮਾਸਤਃ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਮਾਤ੍ਰਾਵਰ੍ਣਵਿਭੇਦੇਨ ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪੁਨਃ
ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਣਂ ਛਨ੍ਦਸਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਛਨ੍ਦਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ
ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਚੰਦ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯਲੋ ਰਗਣਸ਼੍ਵੈਵ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਗਃ ਸਗਣੋ ਮਤਃ
ਜਿਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਅੱਖਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਗਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਮੁਕਦਾ, ਉਹ ਸਗਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਲਘੁਰ੍ਨਗਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰ੍ਣਗਣਾ ਮੁਨੇ
ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗਰੁੱਪ ਨਗਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਰਣ ਗਰੁੱਪ ਹਨ।
ਸਂਯੋਗਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਾਨੁਸ੍ਵਾਰੋ ਲਘੁਤਃ ਪਰਃ
ਸੰਯੋਗ, ਵਿਸਰਗ ਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ, ਜੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ, ਛੋਟੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਾਦਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚ੍ਛੇਦੋਯਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਪਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਯਤਿ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਤਃ ਪਾਦਚਤੁष੍ਕੇ ਸਮਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਪਾਦ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲਕੜਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਭਿਨ੍ਨਂ ਯਸ੍ਯ ਪਾਦਚਤੁष੍ਕੇ ਵਿषਮਂ ਹਿ ਤਤ੍
ਜੇ ਚਾਰ ਪਾਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਿਅਸਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਂ ਯਾਵਤ੍ਪਾਦਸ੍ਤਾਵਤ੍ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਇੱਕ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਛਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਭਿਃ षਡ੍ਭਿਃ ਪਦੈਰ੍ਗਾਥਾਃ ਸ਼ृਣੁ ਸਂਜ੍ਞਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਛੇ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਸੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੁष੍ਣਿਗਨੁष੍ਟष੍ਟਪ੍ਚ ਬृਹਤੀ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਰੇਵ ਚ
ਗਾਯਤਰੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਪੰਕਤੀ ਵੀ,
ਸ਼ਕ੍ਕਰੀ ਸਾਤਿਪੂਰ੍ਵਾ ਚ ਅष੍ਟ੍ਯਤ੍ਯष੍ਟੀ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤੇ
ਸ਼ੱਕਰੀ, ਸਾਤੀ, ਪੂਰਵਾ, ਅਸ਼ਟੀ ਤੇ ਅਸ਼ਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕृਤਿਃ ਸਂਕृਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾਤਿਕृਤਿਰੁਤ੍ਕृਤਿਃ
ਬਦਲਾਅ, ਮਿਲਾਪ, ਵਧੇਰਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ।
ਪਾਦੇ ਸਰ੍ਵਗੁਰੌ ਪੂਰ੍ਵੀਲ੍ਲਘੁਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਗੁਰੋਰਧਃ
ਚਰਨ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ ਭਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ ਭਾਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੋ।
ਏष ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਉਦਿਤੋ ਯਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਲਘੁਰ੍ਭਵੇਤ੍
ਇਹ ਵਿਧੀ ਤਦ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਹਲਕੇ ਅੱਖਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਦ੍ਦਿष੍ਟੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਨਾਦ੍ਯਾਦਙ੍ਗਾਨ੍ਸਂਮੋਲ੍ਯ ਲਸ੍ਥਿਤਾਨ੍
ਜੋ ਦੋਹਰਾਏ ਗਏ ਅੰਗ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਗੁਣਾ ਕਰੋ।
ਵਣਾਨ੍ਸੇਕਾਨ੍ਵृਤ੍ਤਭਵਾਨੁਤ੍ਤਰਾਧਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍
ਉਹ ਅੱਖਰ ਲਓ ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।
ਉਪਾਨ੍ਤ੍ਯਤੋ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਤ੍ਯਜਨ੍ਨੇਕੈਕਮੂਰ੍ਦ੍ਧਤਃ
ਅੰਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਪਰ ਛੱਡ ਕੇ।
ਲਗਕ੍ਰਿਯਾਙ੍ਕਸਂਦੋਹੇ ਭਵੇਤ੍ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਮਿਸ਼੍ਰਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਹਲਕੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਗਿਣਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਂਖ੍ਯੈਵ ਦ੍ਵਿਗੁਣੈਕੋਨਾ ਸਦ੍ਭਿਰਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਇਹ ਗਿਣਤੀ, ਦੋਹਰੀ ਕਰਕੇ ਤੇ ਇੱਕ ਵਧਾ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਹ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰੋਕ੍ਤਪ੍ਰਭੇਦਾਨਾਂ ਨਾਮਾਨਾਂਸ੍ਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਗਾਹਤੇ
ਜੋ ਵਿਭਾਗ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੁਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੁਤਾਨਿ ਤ੍ਵਨ੍ਮੁਖਾਂਭੋਜਾਤ੍ਸਮਾਸਵ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ
ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੇ ਹਨ।
ਮੇਰੁਸ਼ृਙ੍ਗੇ ਕਿਲ ਪੁਰਾ ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਵਨਾਯਤੇ
ਕਦੇ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ, ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ—
ਸ਼ੈਲਰਾਜਸੁਤਾ ਚੈਵ ਦੇਵੀ ਤਤ੍ਰਾਭਵਤ੍ਪੁਰਾ
ਉਥੇ, ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਦੇਵੀ, ਕਦੇ ਵੱਸਦੀ ਸੀ।
ਯੋਗੇਨਾਤ੍ਮਾਨਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਯੋਗਧਰ੍ਮਪਰਾਯਣਃ
ਯੋਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਯੋਗ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਲਾ ਕੇ—
ਅਗ੍ਨੇਰ੍ਭੂਮੇਸ੍ਤਥਾ ਵਾਯੋਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚਾਭਿਤਃ
ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ—