ਨਾਭ੍ਯਾਦਿषੁ ਨਵਾਙ੍ਗੇषੁ ਪਾਪੈਰ੍ਦੁष੍ਟਂ ਸ਼ੁਭੈਃ ਸ਼ੁਭਮ੍
ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਦ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਹੂ ਰੁਦਨ੍ਤਿ ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਸਂਤਿ ਚ
ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਰੋਂਦੇ, ਗਾਉਂਦੇ, ਪਸੀਨਾ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਧੋਮੁਖਾਧਿਤਿष੍ਟਨ੍ਤਿ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਂ ਚੈਵ ਦਿਵਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਝਲਕ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ,
ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਦੇਹਦਿਗ੍ਧੂਮਂ ਭੂਮਿਕਂਪਂ ਦਿਵਾ ਨਿਸ਼ਿ
ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਧੂੰਆਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਕੰਪਣਾ,
ਨਿਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰਚਾਪਮਣ੍ਡੂਕਂ ਸ਼ਿਖਰੇ ਸ਼੍ਵੇਤਵਾਯਸਃ
ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਜਾਂ ਡੱਡੂ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਕਾਂ,
ਜਨ੍ਤਵੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਾਪਿ ਯੋਨਿषੁ
ਜਦੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,
ਜਮ੍ਬੂਕਗ੍ਰਾਮਸਂਵਾਸਃ ਕੇਤੂਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਜਬੂਕਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਅਤੇ ਪੁਚਲ ਤਾਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ।
ਅਕਾਲੇ ਪੁष੍ਪਿਤਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਫਲਿਤਾ ਯਦਿ
ਜੇ ਰੁੱਖ ਅਣਸਮੇਂ ਫੁੱਲ ਲਾ ਕੇ ਫਲ ਲਿਆਉਣ,
ਏਵਮਾਦ੍ਯਾ ਮਹੋਤ੍ਪਾਤਾ ਬਹਵਃ ਸ੍ਥਾਨਨਾਸ਼ਦਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਸਰ ਹੋਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਭਯਂ ਯਸ਼ੋ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਸੁਖਾਸੁਖਮ੍
ਮੱਧ ਤੋਂ ਡਰ, ਇਜ਼ਤ ਦਾ ਮਰਨਾ, ਘਾਟ, ਨਾਮ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯਾਦਿषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੂਤ੍ਪਾਤੇषੁ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਰੇ ਅਸਰਾਂ ਵਿੱਚ,
ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਵਿਪ੍ਰ ਜ੍ਯੌਤਿषਂ ਤੇ ਸਮਾਸਤਃ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਮਾਤ੍ਰਾਵਰ੍ਣਵਿਭੇਦੇਨ ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪੁਨਃ
ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਣਂ ਛਨ੍ਦਸਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਛਨ੍ਦਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ
ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਚੰਦ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯਲੋ ਰਗਣਸ਼੍ਵੈਵ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਗਃ ਸਗਣੋ ਮਤਃ
ਜਿਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਅੱਖਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਗਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਮੁਕਦਾ, ਉਹ ਸਗਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਲਘੁਰ੍ਨਗਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰ੍ਣਗਣਾ ਮੁਨੇ
ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗਰੁੱਪ ਨਗਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਰਣ ਗਰੁੱਪ ਹਨ।
ਸਂਯੋਗਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਾਨੁਸ੍ਵਾਰੋ ਲਘੁਤਃ ਪਰਃ
ਸੰਯੋਗ, ਵਿਸਰਗ ਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ, ਜੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ, ਛੋਟੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਾਦਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚ੍ਛੇਦੋਯਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਪਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਯਤਿ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਤਃ ਪਾਦਚਤੁष੍ਕੇ ਸਮਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਪਾਦ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲਕੜਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਭਿਨ੍ਨਂ ਯਸ੍ਯ ਪਾਦਚਤੁष੍ਕੇ ਵਿषਮਂ ਹਿ ਤਤ੍
ਜੇ ਚਾਰ ਪਾਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਿਅਸਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਂ ਯਾਵਤ੍ਪਾਦਸ੍ਤਾਵਤ੍ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਇੱਕ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਛਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਭਿਃ षਡ੍ਭਿਃ ਪਦੈਰ੍ਗਾਥਾਃ ਸ਼ृਣੁ ਸਂਜ੍ਞਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਛੇ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਸੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੁष੍ਣਿਗਨੁष੍ਟष੍ਟਪ੍ਚ ਬृਹਤੀ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਰੇਵ ਚ
ਗਾਯਤਰੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਪੰਕਤੀ ਵੀ,
ਸ਼ਕ੍ਕਰੀ ਸਾਤਿਪੂਰ੍ਵਾ ਚ ਅष੍ਟ੍ਯਤ੍ਯष੍ਟੀ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤੇ
ਸ਼ੱਕਰੀ, ਸਾਤੀ, ਪੂਰਵਾ, ਅਸ਼ਟੀ ਤੇ ਅਸ਼ਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕृਤਿਃ ਸਂਕृਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾਤਿਕृਤਿਰੁਤ੍ਕृਤਿਃ
ਬਦਲਾਅ, ਮਿਲਾਪ, ਵਧੇਰਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ।
ਪਾਦੇ ਸਰ੍ਵਗੁਰੌ ਪੂਰ੍ਵੀਲ੍ਲਘੁਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਗੁਰੋਰਧਃ
ਚਰਨ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ ਭਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ ਭਾਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੋ।
ਏष ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ ਉਦਿਤੋ ਯਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਲਘੁਰ੍ਭਵੇਤ੍
ਇਹ ਵਿਧੀ ਤਦ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਹਲਕੇ ਅੱਖਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਦ੍ਦਿष੍ਟੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਨਾਦ੍ਯਾਦਙ੍ਗਾਨ੍ਸਂਮੋਲ੍ਯ ਲਸ੍ਥਿਤਾਨ੍
ਜੋ ਦੋਹਰਾਏ ਗਏ ਅੰਗ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਗੁਣਾ ਕਰੋ।