ਯਦਾਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਨਤਾ ਮਘਾਃ ਖਸਪ੍ਤੋਪਰਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ,
ਨਖੈਰ੍ਲਿਖਨ੍ਤੋਮਾਰ੍ਜਾਰਾਸ਼੍ਚਾਵਨਿਂ ਲੋਹਸਂਯੁਤੇ
ਜਦੋਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਲੋਹੇ ਵਾਲੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦੀਆਂ ਹਨ,
ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼੍ਰੇਣਯਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਖਦ੍ਯੋਤਾ ਬਹਵਸ੍ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਚੀਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜुगਨੂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,
ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਯੇ ਕਾਲੇ ਵਿਵਰ੍ਣੋਰ੍ऽਕੇਥ ਵਾ ਸ਼ਸ਼ੀ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਡੁੱਬਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਚੰਦ ਮਲਿਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ,
ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਸ੍ਯ ਤੁ ਕੂਰ੍ਮਸ੍ਯ ਨਵਾਙ੍ਗੇषੁ ਧਰਾਮਿਮਾਮ੍
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਕਛੂਏ ਦੇ ਨੌ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ,
ਅਨ੍ਤਰ੍ਵੇਦਾਸ਼੍ਚ षਾਞ੍ਚਾਲਸ੍ਤਸ੍ਯੇਦਂ ਨਾਭਿਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਛੇ ਕੰਪਦੇ ਭਾਗ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਭੀ ਖੇਤਰ ਹਨ,
ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਲਿਙ੍ਗਕਿਰਾਤਾਖ੍ਯਾ ਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤਦ੍ਬਾਹੁਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਸਤੀ, ਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤ ਨਾਮ ਦੇਸ਼ ਉਸਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹਨ,
ਗੌਡਕੈਙ੍ਕਣਸ਼ਾਲ੍ਵਾਨ੍ਧ੍ਰਪੌਡ੍ਰਸ੍ਤਤ੍ਪਾਦਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਗੌੜ, ਕੈਂਕਣ, ਸ਼ਾਲਵ, ਆਂਧ੍ਰ ਅਤੇ ਪੌਡ੍ਰ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹਨ,
ਪੁਲਿਨ੍ਦਚੀਨਯਵਨਗੁਰ੍ਜਰਾਃ ਪਾਦਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਪੁਲਿੰਦ, ਚੀਨ, ਯਵਨ ਅਤੇ ਗੁਰਜਰ ਵੀ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹਨ,
ਖਸਾਂਗਵਙ੍ਗਬਾਹ੍ਲੀਕਂ ਕਾਂਬੋਜਾਃ ਪਾਣਿਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਖਸ, ਅੰਗ, ਵੰਗ, ਬਾਹਲੀਕ ਅਤੇ ਕਾਂਬੋਜ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹਨ,
ਨਾਭ੍ਯਾਦਿषੁ ਨਵਾਙ੍ਗੇषੁ ਪਾਪੈਰ੍ਦੁष੍ਟਂ ਸ਼ੁਭੈਃ ਸ਼ੁਭਮ੍
ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਦ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਹੂ ਰੁਦਨ੍ਤਿ ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਸਂਤਿ ਚ
ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਰੋਂਦੇ, ਗਾਉਂਦੇ, ਪਸੀਨਾ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਧੋਮੁਖਾਧਿਤਿष੍ਟਨ੍ਤਿ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਂ ਚੈਵ ਦਿਵਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਝਲਕ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ,
ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਦੇਹਦਿਗ੍ਧੂਮਂ ਭੂਮਿਕਂਪਂ ਦਿਵਾ ਨਿਸ਼ਿ
ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਧੂੰਆਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਕੰਪਣਾ,
ਨਿਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰਚਾਪਮਣ੍ਡੂਕਂ ਸ਼ਿਖਰੇ ਸ਼੍ਵੇਤਵਾਯਸਃ
ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਜਾਂ ਡੱਡੂ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਕਾਂ,
ਜਨ੍ਤਵੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਾਪਿ ਯੋਨਿषੁ
ਜਦੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,
ਜਮ੍ਬੂਕਗ੍ਰਾਮਸਂਵਾਸਃ ਕੇਤੂਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਜਬੂਕਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਅਤੇ ਪੁਚਲ ਤਾਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ।
ਅਕਾਲੇ ਪੁष੍ਪਿਤਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਫਲਿਤਾ ਯਦਿ
ਜੇ ਰੁੱਖ ਅਣਸਮੇਂ ਫੁੱਲ ਲਾ ਕੇ ਫਲ ਲਿਆਉਣ,
ਏਵਮਾਦ੍ਯਾ ਮਹੋਤ੍ਪਾਤਾ ਬਹਵਃ ਸ੍ਥਾਨਨਾਸ਼ਦਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਸਰ ਹੋਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਭਯਂ ਯਸ਼ੋ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਸੁਖਾਸੁਖਮ੍
ਮੱਧ ਤੋਂ ਡਰ, ਇਜ਼ਤ ਦਾ ਮਰਨਾ, ਘਾਟ, ਨਾਮ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯਾਦਿषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੂਤ੍ਪਾਤੇषੁ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਰੇ ਅਸਰਾਂ ਵਿੱਚ,
ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਵਿਪ੍ਰ ਜ੍ਯੌਤਿषਂ ਤੇ ਸਮਾਸਤਃ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਮਾਤ੍ਰਾਵਰ੍ਣਵਿਭੇਦੇਨ ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪੁਨਃ
ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਣਂ ਛਨ੍ਦਸਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਛਨ੍ਦਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ
ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਚੰਦ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯਲੋ ਰਗਣਸ਼੍ਵੈਵ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਗਃ ਸਗਣੋ ਮਤਃ
ਜਿਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਅੱਖਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਗਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਮੁਕਦਾ, ਉਹ ਸਗਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਲਘੁਰ੍ਨਗਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰ੍ਣਗਣਾ ਮੁਨੇ
ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗਰੁੱਪ ਨਗਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਰਣ ਗਰੁੱਪ ਹਨ।
ਸਂਯੋਗਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਾਨੁਸ੍ਵਾਰੋ ਲਘੁਤਃ ਪਰਃ
ਸੰਯੋਗ, ਵਿਸਰਗ ਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ, ਜੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ, ਛੋਟੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਾਦਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚ੍ਛੇਦੋਯਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਪਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਯਤਿ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।