ਯਾ ਪੌਰ੍ਣਿਮਾ ਦਿਵਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਤੀ ਸਾਨੁਮਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜੋ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਿਨ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਮਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਚੇਨ੍ਦੁਮਤੀ ਕੁਹੂਰ੍ਨੇਨ੍ਦੁਮਤੀ ਮਤਾ
ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਏਂਦੁਮਤੀ, ਕੁਹੂ ਅਤੇ ਨੇਂਦੁਮਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤ੍ਰੇਤਾਦਿਰ੍ਮਾਧਵੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਤृਤੀਯਾ ਪੁਣ੍ਯਸਂਜ੍ਞਿਤਾ
ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਪੱਖ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਾਰੀਖ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਾਦਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਨਭਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ
ਨਭਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤੇਰਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚੈਤ੍ਰੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਚੈਵ ਤृਤੀਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸਂਜ੍ਞਿਤਾ
ਚੈਤ ਅਤੇ ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਪੱਖ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਾਰੀਖ ਵੱਖਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਾਘੇ ਚ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਨਭਸ੍ਯੇ ਤ੍ਵਸਿਤਾष੍ਟਮੀ
ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਪੱਖ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਤਾਰੀਖ; ਨਭਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਪੱਖ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਤਾਰੀਖ।
ਆषਾਢੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਮਾਸਿ ਜ੍ਯष੍ਟੇ ਚੈਤ੍ਰੇ ਚ ਪੌਰ੍ਣਿਮਾ
ਆਸ਼ਾਢ, ਕਾਰਤਿਕ, ਜੈਠ ਅਤੇ ਚੈਤ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਦ੍ਰੇ ਕृष੍ਣਤ੍ਰਯੋਦਸ਼੍ਯਾਂ ਮਘਾਮਿਨ੍ਦੁਃ ਕਰੇ ਰਵਿਃ
ਭਾਦਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕਾਲੀ ਪੱਖ ਦੀ ਤੇਰਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਚੰਦ ਮਘਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਸੂਰਜ ਕਰਕਟ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਸਰੇ ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਿਥਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਿਥਿਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਤਾਰੀਖਾਂ ਆ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਥੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਾਸ੍ਤਮਨਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਰੇ ਤੁ ਯਾ ਤਿਥਿਃ
ਜਿਸ ਦਿਨ ਤਿਥੀ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—
ਤਿਥੇਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋ ਭਾਗਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦਾਦਯਃ
ਤਿਥੀ ਪੰਦਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਗਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰਵਿਃ ਸ੍ਥਿਰਸ਼੍ਚਰਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਵਕ੍ਰੋਖਿਲੋ ਬੁਧਃ
ਸੂਰਜ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਚੰਦ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਮੰਗਲ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਬੁਧ ਵਕਰੀ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਭ੍ਯਕ੍ਤੋ ਭਾਨੁਵਾਰੇ ਯਃ ਸ ਨਰਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਵਾਨ੍ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਾਨੁਵਾਰ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵੇ ਨੈਵਂ ਸਿਤੇ ਹਾਨਿਰ੍ਮਨ੍ਦੇ ਸਰ੍ਵਸਮृਦ੍ਧਯਃ
ਜੇ ਗੁਰੁ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਸ੍ਵਚਰਾਰ੍ਦ੍ਧਨਾਡੀਭਿਰਪਰੇ ਭਵੇਤ੍
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਅੱਧ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਬਲਹੀਨਸ੍ਯ ਦੁਃਖੇਨਾਪਿ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਕੰਮ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਫਲਦਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤਰੇ ਕ੍ਰੂਰੇ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਭਿਮਤਪ੍ਰਦਾਃ
ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਹੜੇ ਕਠੋਰ ਹਨ, ਉਹ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਹੀਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦੂਰ੍ਵਾਵਰ੍ਣੋ ਵੁਧੋ ਜੀਵਃ ਪੀਤਸ਼੍ਵੇਤਸ੍ਤੁ ਭਾਰ੍ਗਵਃ
ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਰੰਗ ਦੂਰਵਾ ਘਾਸ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭਾਰਗਵ ਹੈ।
ਅਦ੍ਰਿਵਾਣਾਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਤਰ੍ਕਪਾਤਾਲਵਸੁਧਾਧਰਾਃ
ਜੋ ਪਹਾੜ, ਤੀਰ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਤ੍ਰ੍ਯੇਕਾਹਯੋ ਨੇਤ੍ਰਗੋਤ੍ਰਰਾਮਾਸ਼੍ਵਦ੍ਰਰਸਰ੍ਤਵਃ
ਤਿੰਨ, ਇੱਕ, ਘੋੜਾ, ਅੱਖ, ਵੰਸ਼, ਰਾਮ, ਘੋੜਾ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਰੁੱਤ—
ਪ੍ਰਹਰਾਰ੍ਦ੍ਧਪ੍ਰਮਾਣਾਸ੍ਤੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸੂਰ੍ਯਵਾਸਰਾਤ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਅੱਧ ਪ੍ਰਹਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਦ੍ਯਃ षष੍ਟੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ऽਸ੍ਮਤ੍ਤਤ੍षष੍ਠਸ੍ਤੁਤृਤੀਯਕਃ
ਪਹਿਲਾ ਛੇਵਾਂ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਾਡਾ ਹੈ, ਛੇਵਾਂ ਤੀਜਾ ਹੈ।
ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਨਾਡੀਦ੍ਵਯੇਨੈਵ ਦਿਵਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਯਥਾਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਹਰੇਕ ਵਾਰੀ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਨਾਡੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ।
ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇਸ਼ਾਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਦਸ੍ਰਯਮਵਹ੍ਨਿਪਿਤਾਮਹਾਃ
ਚੰਦ੍ਰਮਾਂਸ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਸੁ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ।
ਅਰ੍ਯਮਾਰ੍ਕਤ੍ਵष੍ਟृਮਰੁਚ੍ਛਕ੍ਰਾਗ੍ਨਿਮਿਤ੍ਰਵਾਸਵਃ
ਅਰਯਮਨ, ਅਰਕ, ਤਵਸ਼ਟਰ, ਮਰੁਤ, ਸ਼ਕਰ, ਅੱਗ, ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਾਸਵ—
ਅਜੈਕਪਾਦਹਿਰ੍ਬੁਧ੍ਨ੍ਯਾ ਪੂषਾ ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਬੁਧਨਿਆ ਤੇ ਪੂਸ਼ਾ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਧੋਮੁਖਂ ਤੁ ਨਵਕਂ ਭਾਨੌ ਤਤ੍ਰ ਵਿਧੀਯਤੇ
ਜੋ ਨੌ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ।
ਸ਼ਿਲ੍ਪਕਰ੍ਮਕਲਾਕੂਪਨਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋਦ੍ਧਰਣਾਦਿ ਯਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਕਲਾ, ਹунਰ, ਕੂਆਂ, ਜਮ੍ਹਾਂ ਤੇ ਖਣਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ—
ਤਿਰ੍ਯਙ੍ਮੁਖਾਖ੍ਯਂ ਨਵਕਂ ਭਾਨੌ ਤਤ੍ਰ ਵਿਧੀਯਤੇ
ਨੌ ਜਿਹੜੇ ਪਾਰਸ਼ਵ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ।
ਖਰਗੋਰਥਨੌਯਾਨਲੁਲਾਯਹਯਕਰ੍ਮ ਚ
ਖੋਤਾ, ਗਾਂ, ਰਥ, ਨਾਅ, ਅੱਗ ਤੇ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਮ—