ਸ਼ਕੁਨਿਰ੍ਨਾਗਾਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਪਦ ਕਿਂਸ੍ਤੁਘ੍ਨਮੇਵ ਚ
ਸ਼ਕੁਨੀ, ਨਾਗ, ਚਤੁਸ਼ਪਦ ਅਤੇ ਕਿੰਸਤੁਘਨਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਕਾਙ੍ਗੁਲੈਰਿष੍ਟੈਃ ਸਮਮਣ੍ਡਲਮਾਲਿਖੇਤ੍
ਉਥੇ, ਚਾਹੀਦੇ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ-ਬਰਾਬਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਚ੍ਛਾਯਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਦ੍ਯਤ੍ਰ ਦਤ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਹ੍ਨਯੋਃ
ਜਿੱਥੇ ਛਾਂ ਦਾ ਕੋਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਵਾਹਨ ਤੇ ਅਪਰਾਹਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤਿਮਿਨਾ ਰੇਖਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਤ
ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਦਿਗ੍ਮਧ੍ਯਮਤ੍ਸ੍ਯੈਃ ਸਂਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਦਿਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਹਿ
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਵਿਚਲੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਪ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
ਭੁਜਸੂਤ੍ਰਾਙ੍ਗੁਲੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦਤ੍ਤੈਰਿष੍ਟਪ੍ਰਭਾ ਮਤਾ
ਉਥੇ, ਬਾਂਹ ਦੇ ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਮਾਪ ਰਾਹੀਂ, ਚਾਹੀਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਮਣ੍ਡਲਂ ਚ ਵਿषੁਵਨ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਛਾਂ ਦਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਵਿਸੁਆ ਦਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇष੍ਟਚ੍ਛਾਯਾਵਿषੁਵਤੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇਹ੍ਯਗ੍ਰਾਭਿਧੀਯਤੇ
ਚਾਹੀਦੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸੁਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਕੋਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਗਲਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਹ੍ਯ ਸ਼ਙ੍ਕੁਕृਤੇ ਮੂਲਂ ਛਾਯਾ ਸ਼ੇਕੁਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਮੂਲ ਨੂੰ ਸੂਈ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਛਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਗੁਣਾਦ੍ਭਦਿਨੈਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦ੍ਯੁਗਣਾਦ੍ਯਦਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਨਤੀਜਾ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਂਸ੍ਵਕृਤਾਦ੍ਧਹਾਤ੍ਕਾਨ੍ਤਿਚ੍ਛਾਯਾਵਰਦਲਾਦਿਕਮ੍
ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਚਮਕ, ਛਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਖੁਲਣ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਲਂਬਾਕ੍ਸ਼ਜ੍ਯੇ ਤਯੋਸ਼੍ਛਾਯੇ ਲਂਬਾਕ੍ਸ਼ੌ ਦਕ੍ਸ਼ਿਮੌ ਸਦਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਦੀ ਲੰਬਕ ਤੇ ਅਛਲਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਲੰਬਕ ਤੇ ਅਛਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ੇषਹ੍ਯਾਨਾਂਸ਼ਾਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਾਹੁਜ੍ਯਾਥ ਕੋਟਿਜਾਃ
ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਜਾਂ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕੋਟੀਜ੍ਯਯਾਵਿਭਜ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਛਾਯਾਕਰ੍ਮਾਬਹਿਰ੍ਦ੍ਦਲੇ
ਚੋਟੀ ਵਾਲੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ, ਛਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਿਗ੍ਭੇਦੋਪਕ੍ਰਮਃ ਸ਼ੇषਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਜ੍ਯਯਾ ਹਤਾ
ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਕਾਦੌ ਪ੍ਰੋਹ੍ਯਚਕ੍ਰਾਰ੍ਦ੍ਧਾਤ੍ਤੁਲਾਦੌ ਭਾਰ੍ਦ੍ਧਸਂਯੁਤਾਤ੍ਤ
ਕਰਕ ਰਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੱਧਾ ਚੱਕਰ ਘਟਾ ਲਓ; ਤੁਲਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੱਧੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲਓ।
ਤਨ੍ਮਨ੍ਦਮਸਕृਦ੍ਧਾਮਂਫਲਂ ਮਧ੍ਯੋ ਦਿਵਾਕਰਃ
ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੱਧਮ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਚਕ੍ਰਾਸਵੋ ਲਬ੍ਧਯੁਤੀ ਸ੍ਵ੍ਰਹੋਰਾਤ੍ਰਾਸਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਚੱਕਰ ਦੀ ਚਲਣ ਅਤੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਚਲਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮਾਦੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਭਘਾਜ੍ਯਾ ਤਚ੍ਚਾਪਾਨਿ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ, ਦੋ ਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਵੰਡਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਨੁਸ਼ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਗਾष੍ਟਯੋਰ੍ਥਗੋਗੈਕਾਃ ਸ਼ਰਤ੍ਰ੍ਯੇਕਂ ਹਿਮਾਂਸ਼ਵਃ
ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹਨ।
ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਯੁਤਾਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਕਰ੍ਕਟਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੁ ਯਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਇਕੱਠੇ, ਕਰਕ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗਤਭੋਗ੍ਯਾਸਵਃ ਕਾਰ੍ਯਾਃ ਸਾਯਨਾਃਸ੍ਵੇष੍ਟਭਾਸ੍ਕਰਾਃ
ਜੋ ਭਾਗ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਮ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਭਿष੍ਟਧਟਿਕਾਸੁਭ੍ਯੋ ਭੋਗ੍ਯਾਸੂਨ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍
ਚਾਹੀਦੀ ਡੰਡਿਕਾ ਤੇ ਸੁਭਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਘਟਾ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੇषਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਤਮਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਵਿਭਾਜਿਤਮ੍
ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੀਹ ਵਧਾ ਕੇ, ਗਲਤ ਅੰਕ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਤਨਾਡੀਭ੍ਯਸ੍ਤਦ੍ਵਲ੍ਲਙ੍ਕੋਦਯਾਸੁਭਿਃ
ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੰਝ ਹੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ।
ਭੋਗ੍ਯਾਸੂਨੂਨਕਸ੍ਯਾਥ ਭੁਕ੍ਤਾਸੂਨਧਿਕਸ੍ਯ ਚ
ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਭਾਗ, ਜੇ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਗ, ਜੇ ਵੱਧ ਹੋਵੇ।
ਵਿਰਾਹ੍ਵਰ੍ਕਭੁਜਾਂਸ਼ਾਸ਼੍ਚੇਦਿਨ੍ਦ੍ਰਾਲ੍ਪਾਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗ੍ਰਹੋ ਵਿਧੋਃ
ਜੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਕਂ ਵਿਧੁਰ੍ਵਿਧੁਂ ਭੂਭਾ ਛਾਦਯਤ੍ਯਥਾ ਛਨ੍ਨਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਚ ਮਾਨੈਕ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਾਂਸ਼षष੍ਟਂ ਦਸ਼ਾਹਤਮ੍
ਜੋ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਪੀ ਅੱਧੀ, ਛੇਵੀਂ ਤੇ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਘਟਿਕਾਦਿਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗਬਾਹ੍ਵਂਸ਼ਸਂਮਿਤੈਃ
ਥਿਰਤਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।