ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਗਣੀਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾਨੇਕਾਰ੍ਥਵਾਚਿਨਃ
ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਸਭ ਗਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ऽਯਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਚ
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਸਥਾਰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵृਙ੍ਵृਞ੍ਭ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਨੈਕਾਚੋ ऽਜਨ੍ਤੇषੁ ਨਿਹਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
'ਵ੍ਰਿਣ' ਅਤੇ 'ਵ੍ਰਿਣ' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 'ਅ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਭਞ੍ਜ੍ਭੁਜ੍ਭ੍ਰਸ੍ਜ੍ਮਤ੍ਜਿਯਜ੍ਯੁਜ੍ਰੁਜ੍ਰਞ੍ਜਵਿਜਿਰ੍ਸ੍ਵਞ੍ਜਿਸਞ੍ਜ੍ਸृਜਃ
'ਭੰਜ', 'ਭੁਜ', 'ਭ੍ਰਸਜ', 'ਮਤ', 'ਜੀ', 'ਯਜ', 'ਯੁਜ', 'ਰੁਜ', 'ਰੰਜ', 'ਅਵਿ', 'ਜਿਰ', 'ਸਵੰਜ', 'ਇਸੰਜ' ਅਤੇ 'ਸ੍ਰਿਜ' ਧਾਤੂਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਦ੍ਸਦੀ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿਃਸ੍ਕਨ੍ਦਿਰ੍ਹਦੀ ਕ੍ਰੁਧ੍ਕ੍ਸ਼ੁਧਿਬੁਧ੍ਯਤੀ
ਸ਼ਦ, ਸਦੀ, ਸਵਿਦਯਤੀ, ਸਕੰਦਿਰ, ਹਦੀ, ਕ੍ਰੁਧ, ਖੁਧੀ, ਬੁਧਯਤੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।
ਮਨ੍ਯਹਨ੍ਨਾਪ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਛੁਪਿਤਪ੍ਤਿਪਸ੍ਤृਪ੍ਯਤਿਦृਪ੍ਯਤੀ
ਮਨਯ, ਅੰਨਾ, ਪਕਸ਼ਿਪ, ਚੁਪਿਤ, ਪਤੀਪਾ, ਸਤ੍ਰਪਯਤੀ, ਦ੍ਰਪਯਤੀ — ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।
ਕ੍ਰੁਸ਼ਿਰ੍ਦਂਸ਼ਿਦਿਸ਼ੀ ਦृਸ਼੍ਮृਸ਼੍ਰਿਰੁਸ਼੍ਲਿਸ਼੍ਵਿਸ਼੍ਸ੍ਪृਸ਼ਃ ਕृषਿਃ
ਕ੍ਰੁਸ਼ੀ, ਦੰਸ਼ੀ, ਦਿਸ਼ੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼, ਮ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਰੁਸ਼, ਲਿਸ਼, ਵਿਸ਼, ਸਪ੍ਰਿਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਸਤਿਰ੍ਦਹਦਿਹਿਦੁਹੋ ਨਹ੍ਮਿਹ੍ਰੁਹ੍ਲਿਹ੍ਵਹਿਸ੍ਤਥਾ
ਵਸਤੀ, ਦਹਤੀ, ਹਿਦੁਹੋ, ਨਹਮਿਹ, ਰੁਹਲੀ, ਹਵਹੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਾਦ੍ਯਾ ਨਿਪਾਤਾ ਗਵਯਃ ਪ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਜਾਃ
ਚਾਦਿਆ ਨਿਪਾਤ ਹਨ, ਗਵਯ; ਪ੍ਰਾਦਿਆ ਦਿਸ਼ਾ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਣਪਾਠਃ ਸੂਤ੍ਰਪਾਠੋ ਧਾਤੁਪਾਠਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਗਣਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਪਾਠ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਵੈਦਿਕਾਸ੍ਤੁ ਲੌਕਿਕਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਾਰਦ
ਨਿਰਧਾਰਤ ਸ਼ਬਦ, ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹਨ, ਹੇ ਨਾਰਦ।
ਲਘੁਮਾਰ੍ਗੇਣ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸਾਧੂਨਾਂ ਸਂਨਿਰੂਪਣਮ੍
ਛੋਟੀ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਦੇਸ਼ਲੋਪਾਗਮਮੁਖੈਃ ਕृਤਮ੍
ਮੂਲ, ਪ੍ਰਤਯ, ਆਦੇਸ਼, ਲੋਪ ਅਤੇ ਆਗਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬਣੇ ਹਨ।
ਕਾਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਰ੍ਨ ਵਕ੍ਤੁਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਕੋ ऽਪਿਸ਼ਕ੍ਤੋ ਨ ਨਾਰਦ
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤਤਾ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਨਾਰਦ।
ਯਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਧਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵੇਨ੍ਨृਣਾਮ੍
ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਣਿਤਂ ਜਾਤਕਂ ਵਿਪ੍ਰ ਸਂਹਿਤਾਸ੍ਕਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ
ਗਣਨਾ, ਜਨਮ ਕੁੰਡਲੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾ, ਸਕੰਧ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ।
ਅਨੁਯੋਗਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਣਂ ਤਚੋਦਸ੍ਯਾਕਮ੍
ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਚੰਦ੍ਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ, ਅਤੇ ਉਦਾਸਿਆ ਵੀ।
ਜਾਤਕੇ ਰਾਸ਼ਿਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਯੋਨਿਸ਼੍ਚ ਯੋਨਿਜਮ੍
ਕੁੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ।
ਕਰ੍ਮਾਜੀਵਂ ਚਾष੍ਟਵਰ੍ਗੋ ਰਾਜਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਨਾਭਸਾਃ
ਕਰਮ, ਜੀਵਨ, ਅੱਠ ਵਰਗ, ਰਾਜਯੋਗ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀਕ ਯੋਗ।
ਗ੍ਰਹਭਾਵਫਲਂ ਚੈਵਾਸ਼੍ਰਯਯੋਗਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਕੇ
ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਯੋਗ।
ਨष੍ਟਜਨ੍ਮਵਿਧਾਨਂ ਚ ਤਥਾ ਦ੍ਰੇष੍ਕਾਣਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਜਨਮ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਸ਼ਕਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ।
ਤਿਥਿਵਾਸਰਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਯੋਗਤਿਥ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਸਂਜ੍ਞਕਾਃ
ਤਿਥੀ, ਵਾਰ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਅਰਧ-ਤਿਥੀ ਨਾਮ ਵਾਲੇ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾ ਰਾਬਲਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਲਗ੍ਰਾਰ੍ਤਵਾਹ੍ਵਯਃ
ਚੰਦ ਦੀ ਵਧਣ ਤੇ ਘਟਣ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੌਲਙ੍ਕਰ੍ਣ੍ਯਯਣਂ ਮੈਞ੍ਜੀ ਕ੍ਸ਼ੁਰਿਕਾਬਨ੍ਧਨਂ ਤਥਾ
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਕੰਨ ਛੇਦਣਾ, ਮੁੰਡਨ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਛੁਰੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਆਦਿ ਰਸਮਾਂ ਹਨ।
ਯਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਂ ਸਦ੍ਯੋਵृष੍ਟਿਃ ਕਰ੍ਮਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ, ਅਚਾਨਕ ਮੀਂਹ ਪੈਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕੰਮ ਕਰਨਾ।
ਏਕਂ ਦਸ਼ ਸ਼ਤਂ ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਯੁਤਲਕ੍ਸ਼ਕਮ੍
ਇੱਕ, ਦਸ, ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਲੱਖ।
ਨਿਰਵਰ੍ਵ ਚ ਮਹਾਪਦ੍ਮਂ ਸ਼ਙ੍ਕੁਰ੍ਜਲਧਿਰੇਵ ਚ
ਨਿਰਾਵਰ, ਮਹਾਪਦਮ, ਸ਼ੰਕੁ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ।
ਕ੍ਰਮਾਦੁਤ੍ਕ੍ਰਮਤੋ ਵਾਪਿ ਯੋਗਃ ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਤਥਾ
ਚਾਹੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਂ ਬੇਕ੍ਰਮ, ਜੋ ਨਤੀਜਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜ ਬਣਾਉ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਦ੍ਧਰੋਯਦ੍ਗੁਣਸ਼੍ਚਭਾਜ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਫਲਂ ਮੁਨੇ
ਜੇ ਭਾਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤਾਂ ਭਾਗਫਲ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਬਚਤ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰ, ਇਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਵਿषਮਾਤ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕृਤਿਂ ਮੂਲਂਨ੍ਯਸੇਤ੍ਪृਥਕ੍
ਪਰ ਜੇ ਆਖਰੀ ਅੰਕ ਵਿਅਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਅਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੂਲ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖ।