ਸਪ੍ਤਾਖ੍ਯਾਤੋ ਦੁਨੋਤਿਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮুনি, ਦੁਨੋਤਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਤਿਕਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਇੱਥੇ, ਟਿਕਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤਃ षਙਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੁਦਾਦ੍ਯਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ
ਹੇ ਮুনি, ਤੁਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਸਵਰਿਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵ੍ਰਸ਼੍ਚਾਦਯ ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚਾਧਿਕਂ ਸ਼ਤਮ੍
ਵ੍ਰਸਚ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਣੂਮੁਖਾਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਣੁ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਪृਙ੍ ਮृਙ੍ ਚਾਤ੍ਮਨੇਭਾषੌ षਟ੍ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦੇ ਰਿਪੇਃ
ਪ੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿੰਗ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਿषੋਡਸ਼ਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮੁਨੀ, 'ਪ੍ਰਚਛਾਦਿ' ਨਾਮ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਕृਤੀਪ੍ਰਭृਤਯ ਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ੍ਰਯਃ
'ਕ੍ਰਿਤੀ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤੋ ਰੁਧੋਨਨ੍ਦਾ ਪਰਸ੍ਮੈਭਾषਿਤਃ ਕृਤੀ
'ਕ੍ਰਿਤੀ' ਧਾਤੂ ਜਦੋਂ ਸਵਰਿਤ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਰੁਧ' ਅਤੇ 'ਨੰਦਾ' ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਸ਼ਿषਪਿषਰੁਧਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
'ਉਦਾਤ', 'ਸ਼ਿਸ਼', 'ਪਿਸ਼', 'ਰੁਧ' ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਚੀਹ ਧਾਤੂਆਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨੁਵਨ੍ਵਾਤ੍ਮਨੇਭਾषੌ ਸ੍ਵਰਿਤੇਤ੍ਤ੍ਕृਞੁਦਾਹृਤਃ
'ਮਨੁ', 'ਵਨ' ਅਤੇ 'ਆਤਮਨ' ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਾਤੂ ਸਵਰਿਤ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਕ੍ਰਿਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਸਪ੍ਤੋਭਯੇਭਾषਾਃ ਸੌਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਤਂਭ੍ਵਾਦਿਕਾਸ੍ਤਥਾ
'ਕਿਆ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, 'ਸੌਤ੍ਰ' ਅਤੇ 'ਸਤੰਭਵਾਦਿਕ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰੁਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਕੁਧਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵੋ ਮਤਾਃ
'ਕੁਧਾ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਈਂ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ਼੍ਚਾਥ ਸ੍ਵਰਿਤੇਦ੍ਗ੍ਰਹ ਏਵ ਚ
ਪਰਸਮੈਪਦ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਚੁਰਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵੋ ਞ੍ਯਨ੍ਤਾ षਟ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧਿਕਃ ਸ਼ਤਮ੍
'ਚੁਰ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ 'ਞਯ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸੌ ਛੱਤੀ ਹੈ।
ਚਰ੍ਚਾਦ੍ਯਾ ਆਧृषੀਯਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਯਨ੍ਤਾ ਵਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
'ਚਰਚਾ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ 'ਆਧ੍ਰਸ਼ੀਯ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ 'ਪਯ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਦਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਦਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਾਤਵੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇਪਦੇ
'ਪਦ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਦ੍ਵਹੁਲਂ ਚੇष੍ਟਵਨ੍ਮਤਮ੍
ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥੇ ਕਰ੍ਤृਕਰਣਾਞ੍ਚਿਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਧਾਤਵਃ
ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, 'ਚਿਤ੍ਰ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਸ੍ਤੋਮਾਦ੍ਯਾਃ षੋਡਸ਼ ਤਥਾ ਅਨ੍ਦਤਸ੍ਯਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
'ਸਟੋਮ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ 'ਅੰਦਤਸਯ' ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਗਣੀਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾਨੇਕਾਰ੍ਥਵਾਚਿਨਃ
ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਸਭ ਗਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ऽਯਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਚ
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਸਥਾਰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵृਙ੍ਵृਞ੍ਭ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਨੈਕਾਚੋ ऽਜਨ੍ਤੇषੁ ਨਿਹਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
'ਵ੍ਰਿਣ' ਅਤੇ 'ਵ੍ਰਿਣ' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 'ਅ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਭਞ੍ਜ੍ਭੁਜ੍ਭ੍ਰਸ੍ਜ੍ਮਤ੍ਜਿਯਜ੍ਯੁਜ੍ਰੁਜ੍ਰਞ੍ਜਵਿਜਿਰ੍ਸ੍ਵਞ੍ਜਿਸਞ੍ਜ੍ਸृਜਃ
'ਭੰਜ', 'ਭੁਜ', 'ਭ੍ਰਸਜ', 'ਮਤ', 'ਜੀ', 'ਯਜ', 'ਯੁਜ', 'ਰੁਜ', 'ਰੰਜ', 'ਅਵਿ', 'ਜਿਰ', 'ਸਵੰਜ', 'ਇਸੰਜ' ਅਤੇ 'ਸ੍ਰਿਜ' ਧਾਤੂਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਦ੍ਸਦੀ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿਃਸ੍ਕਨ੍ਦਿਰ੍ਹਦੀ ਕ੍ਰੁਧ੍ਕ੍ਸ਼ੁਧਿਬੁਧ੍ਯਤੀ
ਸ਼ਦ, ਸਦੀ, ਸਵਿਦਯਤੀ, ਸਕੰਦਿਰ, ਹਦੀ, ਕ੍ਰੁਧ, ਖੁਧੀ, ਬੁਧਯਤੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।
ਮਨ੍ਯਹਨ੍ਨਾਪ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਛੁਪਿਤਪ੍ਤਿਪਸ੍ਤृਪ੍ਯਤਿਦृਪ੍ਯਤੀ
ਮਨਯ, ਅੰਨਾ, ਪਕਸ਼ਿਪ, ਚੁਪਿਤ, ਪਤੀਪਾ, ਸਤ੍ਰਪਯਤੀ, ਦ੍ਰਪਯਤੀ — ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।
ਕ੍ਰੁਸ਼ਿਰ੍ਦਂਸ਼ਿਦਿਸ਼ੀ ਦृਸ਼੍ਮृਸ਼੍ਰਿਰੁਸ਼੍ਲਿਸ਼੍ਵਿਸ਼੍ਸ੍ਪृਸ਼ਃ ਕृषਿਃ
ਕ੍ਰੁਸ਼ੀ, ਦੰਸ਼ੀ, ਦਿਸ਼ੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼, ਮ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਰੁਸ਼, ਲਿਸ਼, ਵਿਸ਼, ਸਪ੍ਰਿਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਸਤਿਰ੍ਦਹਦਿਹਿਦੁਹੋ ਨਹ੍ਮਿਹ੍ਰੁਹ੍ਲਿਹ੍ਵਹਿਸ੍ਤਥਾ
ਵਸਤੀ, ਦਹਤੀ, ਹਿਦੁਹੋ, ਨਹਮਿਹ, ਰੁਹਲੀ, ਹਵਹੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਾਦ੍ਯਾ ਨਿਪਾਤਾ ਗਵਯਃ ਪ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਜਾਃ
ਚਾਦਿਆ ਨਿਪਾਤ ਹਨ, ਗਵਯ; ਪ੍ਰਾਦਿਆ ਦਿਸ਼ਾ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਣਪਾਠਃ ਸੂਤ੍ਰਪਾਠੋ ਧਾਤੁਪਾਠਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਗਣਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਪਾਠ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।