ਦਾਦਯੋ ਧਾਤਵੋ ਵੇਦਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਾਙ੍ਹਾਙ੍ਦ੍ਵਾਵਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤੌ ਸ੍ਵਰਿਤੇਦ੍ਦਾਨਧਾਤੁषੁ
ਮਾ, ਹਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾ ਧਾਤੂਆਂ ਜਦੋਂ ਅਨੁਦਾਤਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਾਨ ਧਾਤੂ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਘृਮੁਖਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਤਥਾ ਪਰਸ੍ਮੈਪਤਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਿਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
ਦਿਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਚੀ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਓਦਿਤਃ ਪੂਙ੍ਮੁਖਾਃ ਸਪ੍ਤ ਆਤ੍ਮਨੇਦਪਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਪੂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਨੇਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਯਤਿਪ੍ਰਭृਤਯੋ ਵੇਦਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਸ੍ਯਤਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮृषਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਿਤੇਤਸ੍ਤੁ ਧਾਤਵਃ ਪਞ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਮ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਾਧੋਃ ਕਰ੍ਮਕ ਏਵਾਤ੍ਰ ਵृਦ੍ਧੌ ਸ੍ਵਾਦਿਚੁਰਾਦਿਕੇ
ਇੱਥੇ, ਰਾਧੁ ਧਾਤੂ ਕਰਮਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਧਿ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਾਦਿ ਅਤੇ ਚੁਰਾਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਕਰਮਕ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ऽष੍ਟਾਤ੍ਰ ਰਧਾਦ੍ਯਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਇੱਥੇ, ਰਧ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿਸ਼ਚ੍ਛਤਂ ਚਾਪਿ ਦਿਵਾਦੌ ਧਾਤਵੋ ਮਤਾਃ
ਦਿਵ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਧਾਤੂਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਾਖ੍ਯਾਤੋ ਦੁਨੋਤਿਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮুনি, ਦੁਨੋਤਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਤਿਕਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਇੱਥੇ, ਟਿਕਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤਃ षਙਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੁਦਾਦ੍ਯਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ
ਹੇ ਮুনি, ਤੁਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਸਵਰਿਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵ੍ਰਸ਼੍ਚਾਦਯ ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚਾਧਿਕਂ ਸ਼ਤਮ੍
ਵ੍ਰਸਚ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਣੂਮੁਖਾਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਣੁ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਪृਙ੍ ਮृਙ੍ ਚਾਤ੍ਮਨੇਭਾषੌ षਟ੍ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦੇ ਰਿਪੇਃ
ਪ੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿੰਗ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਿषੋਡਸ਼ਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮੁਨੀ, 'ਪ੍ਰਚਛਾਦਿ' ਨਾਮ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਕृਤੀਪ੍ਰਭृਤਯ ਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ੍ਰਯਃ
'ਕ੍ਰਿਤੀ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤੋ ਰੁਧੋਨਨ੍ਦਾ ਪਰਸ੍ਮੈਭਾषਿਤਃ ਕृਤੀ
'ਕ੍ਰਿਤੀ' ਧਾਤੂ ਜਦੋਂ ਸਵਰਿਤ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਰੁਧ' ਅਤੇ 'ਨੰਦਾ' ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਸ਼ਿषਪਿषਰੁਧਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
'ਉਦਾਤ', 'ਸ਼ਿਸ਼', 'ਪਿਸ਼', 'ਰੁਧ' ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਚੀਹ ਧਾਤੂਆਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨੁਵਨ੍ਵਾਤ੍ਮਨੇਭਾषੌ ਸ੍ਵਰਿਤੇਤ੍ਤ੍ਕृਞੁਦਾਹृਤਃ
'ਮਨੁ', 'ਵਨ' ਅਤੇ 'ਆਤਮਨ' ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਾਤੂ ਸਵਰਿਤ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਕ੍ਰਿਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਸਪ੍ਤੋਭਯੇਭਾषਾਃ ਸੌਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਤਂਭ੍ਵਾਦਿਕਾਸ੍ਤਥਾ
'ਕਿਆ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, 'ਸੌਤ੍ਰ' ਅਤੇ 'ਸਤੰਭਵਾਦਿਕ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰੁਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਕੁਧਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵੋ ਮਤਾਃ
'ਕੁਧਾ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਈਂ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ਼੍ਚਾਥ ਸ੍ਵਰਿਤੇਦ੍ਗ੍ਰਹ ਏਵ ਚ
ਪਰਸਮੈਪਦ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਚੁਰਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵੋ ਞ੍ਯਨ੍ਤਾ षਟ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧਿਕਃ ਸ਼ਤਮ੍
'ਚੁਰ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ 'ਞਯ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸੌ ਛੱਤੀ ਹੈ।
ਚਰ੍ਚਾਦ੍ਯਾ ਆਧृषੀਯਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਯਨ੍ਤਾ ਵਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
'ਚਰਚਾ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ 'ਆਧ੍ਰਸ਼ੀਯ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ 'ਪਯ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਦਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਦਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਾਤਵੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇਪਦੇ
'ਪਦ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਦ੍ਵਹੁਲਂ ਚੇष੍ਟਵਨ੍ਮਤਮ੍
ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥੇ ਕਰ੍ਤृਕਰਣਾਞ੍ਚਿਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਧਾਤਵਃ
ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, 'ਚਿਤ੍ਰ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਸ੍ਤੋਮਾਦ੍ਯਾਃ षੋਡਸ਼ ਤਥਾ ਅਨ੍ਦਤਸ੍ਯਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
'ਸਟੋਮ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ 'ਅੰਦਤਸਯ' ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।