ਭ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਏਤੇ षਡਧਿਕਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਧਾਤਵੋ ਮਤਾਃ
ਭੂ ਆਦਿ ਛੇ ਵੱਧ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤੋ ਦ੍ਵਿषਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਧਾਤਵੋ ਮਤਾਃ
ਸਵਰਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਦ੍ਵਿਸ਼ ਆਦਿ ਚਾਰ ਧਾਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਰਾਦਯੋ ऽਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤੋ ਧਾਤਵਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼
ਇਰ ਆਦਿ ਤੇਰਾਂ ਧਾਤਾਂ ਅਨੁਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ षੁਮੁਖਾਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤਵਃ
ਸ਼ੁ ਆਦਿ ਸੱਤ ਧਾਤਾਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਘੁਮੁਖਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਉਦ੍ਦਿष੍ਟਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ੍ਤਥਾ
ਘੁ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ष੍ਟੁਞੇਕਸ੍ਤੁ ਸਮਾ ਖ੍ਯਾਤਃ ਸ੍ਮृਤੇ ਨਾਰਦ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕੈਃ
ਇੱਕ ਧਾਤ 'ਸ਼੍ਟੁੰ' ਨਾਰਦ ਜੀ, ਵਿਆਕਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਇਙ੍ਙਾਤ੍ਮਨੇਪਦੀ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਧਾਤੁਰ੍ਨਾਰਦ ਕੇਵਲਃ
ਇੰਗ ਧਾਤ ਕੇਵਲ ਆਤਮਨੇਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਰਦ ਜੀ।
ਞਿष੍ਵਪ੍ਸ਼ਯੇ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਕਸ੍ਤਥਾ
ਨੀਸ਼ (ਸੁੱਤ ਜਾਣਾ) ਧਾਤ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੀਧੀਙ੍ਵੇਙ੍ਸ੍ਮृਤੌ ਧਾਤੂ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦਿਨੌ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮুনি, ਦਿ, ਧੀ, ਵੇ ਅਤੇ ਹ੍ਵੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚਰ੍ਕਰੀਤਂ ਚ ਹ੍ਨੁਙ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ऽਨੁਦਾਤ੍ਤੇਨ੍ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ
ਹੇ ਮুনি, ਹ੍ਨੁ ਧਾਤੂ ਜਦੋਂ ਅਨੁਦਾਤਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਰਕਰੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਾਦਯੋ ਧਾਤਵੋ ਵੇਦਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਾਙ੍ਹਾਙ੍ਦ੍ਵਾਵਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤੌ ਸ੍ਵਰਿਤੇਦ੍ਦਾਨਧਾਤੁषੁ
ਮਾ, ਹਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾ ਧਾਤੂਆਂ ਜਦੋਂ ਅਨੁਦਾਤਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਾਨ ਧਾਤੂ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਘृਮੁਖਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਤਥਾ ਪਰਸ੍ਮੈਪਤਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਿਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
ਦਿਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਚੀ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਓਦਿਤਃ ਪੂਙ੍ਮੁਖਾਃ ਸਪ੍ਤ ਆਤ੍ਮਨੇਦਪਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਪੂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਨੇਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਯਤਿਪ੍ਰਭृਤਯੋ ਵੇਦਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਸ੍ਯਤਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮृषਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਿਤੇਤਸ੍ਤੁ ਧਾਤਵਃ ਪਞ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਮ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਾਧੋਃ ਕਰ੍ਮਕ ਏਵਾਤ੍ਰ ਵृਦ੍ਧੌ ਸ੍ਵਾਦਿਚੁਰਾਦਿਕੇ
ਇੱਥੇ, ਰਾਧੁ ਧਾਤੂ ਕਰਮਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਧਿ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਾਦਿ ਅਤੇ ਚੁਰਾਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਕਰਮਕ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ऽष੍ਟਾਤ੍ਰ ਰਧਾਦ੍ਯਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਇੱਥੇ, ਰਧ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿਸ਼ਚ੍ਛਤਂ ਚਾਪਿ ਦਿਵਾਦੌ ਧਾਤਵੋ ਮਤਾਃ
ਦਿਵ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਧਾਤੂਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਾਖ੍ਯਾਤੋ ਦੁਨੋਤਿਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮুনি, ਦੁਨੋਤਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਤਿਕਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਇੱਥੇ, ਟਿਕਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤਃ षਙਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੁਦਾਦ੍ਯਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ
ਹੇ ਮুনি, ਤੁਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਸਵਰਿਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵ੍ਰਸ਼੍ਚਾਦਯ ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚਾਧਿਕਂ ਸ਼ਤਮ੍
ਵ੍ਰਸਚ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਣੂਮੁਖਾਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਣੁ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਪृਙ੍ ਮृਙ੍ ਚਾਤ੍ਮਨੇਭਾषੌ षਟ੍ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦੇ ਰਿਪੇਃ
ਪ੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿੰਗ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਿषੋਡਸ਼ਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮੁਨੀ, 'ਪ੍ਰਚਛਾਦਿ' ਨਾਮ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ।
ਕृਤੀਪ੍ਰਭृਤਯ ਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ੍ਰਯਃ
'ਕ੍ਰਿਤੀ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤੋ ਰੁਧੋਨਨ੍ਦਾ ਪਰਸ੍ਮੈਭਾषਿਤਃ ਕृਤੀ
'ਕ੍ਰਿਤੀ' ਧਾਤੂ ਜਦੋਂ ਸਵਰਿਤ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਰੁਧ' ਅਤੇ 'ਨੰਦਾ' ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਸ਼ਿषਪਿषਰੁਧਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
'ਉਦਾਤ', 'ਸ਼ਿਸ਼', 'ਪਿਸ਼', 'ਰੁਧ' ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਚੀਹ ਧਾਤੂਆਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।