ਦਧਰ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਸ੍ਵਵਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਸਸੂਵੇਤਿ ਚ ਧਿष੍ਵ ਚ
'ਉਹ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, 'ਉਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ' ਵਰਗੀਆਂ, ਅਤੇ 'ਰੱਖੋ' ਆਦਿ ਰੂਪ ਵੀ ਹਨ।
ਰਥੀਤਰੀ ਨਸਤਾਦ੍ਯਾ ਅਮ੍ਨਰ੍ਭੁਵਰਥੋ ਇਤਿ
'ਰਥੀ', 'ਰਥੀ ਨਹੀਂ', 'ਨਸਤ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, 'ਅਮਨਰਭੁਵ', 'ਰਥ' ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ।
ਦਾਸ਼੍ਵਾਂਸ਼੍ਵ ਸ੍ਵਤਵਾਨ੍ਯਾਪੌਤ੍ਰਿਭਿष੍ਟ੍ਵਂ ਚ ਨृਭਿष੍ਟੁਤਃ
'ਦੇ ਦਿੱਤਾ', 'ਆਪਣੇ ਕੋਲ', 'ਆਪਣੇ', 'ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ', ਅਤੇ 'ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ'।
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਦ੍ਬਾਹੁਲਕਾਤ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਤਃ
ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਵਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਃਸ੍ਮृਤਾਃ
'ਭੂ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧਾਤੂ parasmaipada ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤਾਦਯੋ ऽष੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਞ੍ਚ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮੁਨੇ
'ਅਤ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਠੱਤੀ ਧਾਤੂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, parasmaipada ਹਨ।
ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਰਤੁ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਫਕ੍ਕਾਦ੍ਯਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
'ਫਕ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਧਾਤੂ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਗੁਪਾਦਯੋ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦੁਦਾਤ੍ਤੇਤਾਃ ਸਮੀਰਿਤਾਃ
'ਗੁਪ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਆਲੀ ਧਾਤੂ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਣਾਦਯੋਪ੍ਯੁਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਧਾਤਵਃ
'ਅਣ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤਾਈ ਧਾਤੂ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਮਿਤਾ ਮਵ੍ਯਮੁਖਾਸ਼੍ਚੋਦਾਤ੍ਤਬਨ੍ਧਨਾ
ਬਹੱਤਰ ਧਾਤੂ, 'ਮਵਿਆ' ਅਤੇ 'ਮੁਖਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਦਯੋ ऽਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤੋ ਦ੍ਵਿषਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦੁਦਾਹृਤਾਃ
ਕ੍ਸ਼ੁਧ ਆਦਿ ਪਚਵੰਜਾ ਜੋ ਧਾਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਨੁਦਾਤਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਯੁਤਾਦ੍ਯਾ ਅਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤੋ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਤੋ ਮਤਾਃ
ਦ੍ਯੁਤ ਆਦਿ ਬਾਈ ਜੋ ਧਾਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਨੁਦਾਤਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਤੋ ਜ੍ਵਲਦੁਦਾਤ੍ਤੇਤੋ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਿਤਾਸ੍ਤਥਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ੍ਵਲਦ ਆਦਿ ਪਚਵੰਜਾ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤ ਅਖ੍ਯਾਤਾ ਭਾਦ੍ਯੁਤਾਤ੍ਤਾ ਇਤਃ ਸ੍ਯਮਾਤ੍
ਅਨੁਦਾਤਤ ਧਾਤਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਭਾ ਤੇ ਦ੍ਯੁਤ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਇਥੋਂ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਦਸ੍ਰਯ ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਕੁਚਾਦ੍ਵੇਦਾ ਉਦਾਤ੍ਤ ਇਤ੍
ਸਦ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯਾ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਉਦਾਤਤ ਹਨ; ਕੁਚ ਆਦਿ ਤੇ ਵੇਦ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਉਦਾਤਤ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਚ੍ਛਿਞ੍ਭृਞਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਸ੍ਵਰਿਤੇਤ੍ਤਤਃ
ਸਵਰਿਤ, ਇੱਛ ਤੇ ਭ੍ਰਿਣ ਆਦਿ ਚਾਰ ਧਾਤਾਂ ਸਵਰਿਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਸ੍ਮਿਙਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਆਮਨੇਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਅਸ਼ਟਾਦਸ਼ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹृਪਰਸ੍ਮੈਪਦੀ ਚਾਤ੍ਮਨੇਭਾषਾਸ੍ਤੁ ਗੁਪਾਤ੍ਰਯਃ
ਹ੍ਰ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ, ਤੇ ਗੁਪ, ਆ ਤੇ ਤ੍ਰੈ ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਃ ਪਞ੍ਚ ਦਸ਼ ਸ੍ਕਂਮ੍ਭ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਥਾ
ਸਕੰਭ ਆਦਿ ਪੰਦਰਾਂ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤਃ ਪਚਾਦ੍ਯਙ੍ਕਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਪਚ ਆਦਿ ਸਵਰਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਏਤੇ षਡਧਿਕਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਧਾਤਵੋ ਮਤਾਃ
ਭੂ ਆਦਿ ਛੇ ਵੱਧ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤੋ ਦ੍ਵਿषਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਧਾਤਵੋ ਮਤਾਃ
ਸਵਰਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਦ੍ਵਿਸ਼ ਆਦਿ ਚਾਰ ਧਾਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਰਾਦਯੋ ऽਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤੋ ਧਾਤਵਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼
ਇਰ ਆਦਿ ਤੇਰਾਂ ਧਾਤਾਂ ਅਨੁਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ षੁਮੁਖਾਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤਵਃ
ਸ਼ੁ ਆਦਿ ਸੱਤ ਧਾਤਾਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਘੁਮੁਖਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਉਦ੍ਦਿष੍ਟਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਸ੍ਤਥਾ
ਘੁ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ष੍ਟੁਞੇਕਸ੍ਤੁ ਸਮਾ ਖ੍ਯਾਤਃ ਸ੍ਮृਤੇ ਨਾਰਦ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕੈਃ
ਇੱਕ ਧਾਤ 'ਸ਼੍ਟੁੰ' ਨਾਰਦ ਜੀ, ਵਿਆਕਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਇਙ੍ਙਾਤ੍ਮਨੇਪਦੀ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਧਾਤੁਰ੍ਨਾਰਦ ਕੇਵਲਃ
ਇੰਗ ਧਾਤ ਕੇਵਲ ਆਤਮਨੇਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਰਦ ਜੀ।
ਞਿष੍ਵਪ੍ਸ਼ਯੇ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਕਸ੍ਤਥਾ
ਨੀਸ਼ (ਸੁੱਤ ਜਾਣਾ) ਧਾਤ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੀਧੀਙ੍ਵੇਙ੍ਸ੍ਮृਤੌ ਧਾਤੂ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦਿਨੌ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮুনি, ਦਿ, ਧੀ, ਵੇ ਅਤੇ ਹ੍ਵੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚਰ੍ਕਰੀਤਂ ਚ ਹ੍ਨੁਙ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ऽਨੁਦਾਤ੍ਤੇਨ੍ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ
ਹੇ ਮুনি, ਹ੍ਨੁ ਧਾਤੂ ਜਦੋਂ ਅਨੁਦਾਤਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਰਕਰੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।