ਬਹੁਲਂ ਛਨ੍ਦਸੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਤ੍ਰ ਵਾਚ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੂ
ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁੜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਂ ਵ੍ਯਵਹਿਤਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਗਤਿਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤਥਾ ਹਿ ਆ
ਜੋ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ 'ਗਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿष੍ਟਰ੍ਕ੍ਯਾਨ੍ਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਗृਭਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਸ੍ਤਥਾ
ਜੋ ਨਿਰਣੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ 'ਗਰਭ ਲਈ' ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵ੍ਯਤ੍ਯਯਮਿਚ੍ਛਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਰਕृਦੇषਾਂ ਸੋ ऽਪਿ ਚ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ ਬਾਹੁਲਕੇਨ
ਜੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰੀ ਵਿਮ੍ਬੀ ਚ ਕਦ੍ਰੂਸ਼੍ਚਾਵਿष੍ਟ੍ਵੌ ਵਾਜਸਨੇਯਿਨਃ
'ਰਾਤ', 'ਵਿੰਬੀ', 'ਕਦਰੂ' ਅਤੇ 'ਅਵਿਸ਼ਟੁ' ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਜਸਨੇਈਆਂ ਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵਾਸੋ ऽਥੋ ਸਰ੍ਵਦੇਵਤਾਤਿਤ੍ਵਾਵਤ ਇਤ੍ਯਪਿ
ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪਸ੍ਪृਧੇਥਾਂ ਨੋ ਅਵ੍ਯਾਦਾਯੋ ਅਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਖਾਸ੍ਤਥਾ
ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ; ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਹਿਰਣ੍ਯਯੇਨ ਨਰਂ ਚ ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮਨਿਤ੍ਯਪਿ
'ਸੋਨੇ ਨਾਲ' ਅਤੇ 'ਉਹ ਮਨੁੱਖ' ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਯਜਧ੍ਵੈਨਮੇਮਸਿ ਚ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵੀ ਗਤ੍ਵਾ ਪਚਾਸ੍ਥਭੌਃ
'ਉਸ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰੋ', 'ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ', ਅਤੇ 'ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਾ ਕੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਪਕਾਓ'।
ਪਸ਼੍ਯੇਦਧਦ੍ਬ੍ਰਭੂਥਾਪਿ ਪ੍ਰਮਿਣਾਨ੍ਤਿਤ੍ਯਵੀਵृਧਤ੍
ਉਹ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਮਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦਧਰ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਸ੍ਵਵਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਸਸੂਵੇਤਿ ਚ ਧਿष੍ਵ ਚ
'ਉਹ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, 'ਉਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ' ਵਰਗੀਆਂ, ਅਤੇ 'ਰੱਖੋ' ਆਦਿ ਰੂਪ ਵੀ ਹਨ।
ਰਥੀਤਰੀ ਨਸਤਾਦ੍ਯਾ ਅਮ੍ਨਰ੍ਭੁਵਰਥੋ ਇਤਿ
'ਰਥੀ', 'ਰਥੀ ਨਹੀਂ', 'ਨਸਤ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, 'ਅਮਨਰਭੁਵ', 'ਰਥ' ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ।
ਦਾਸ਼੍ਵਾਂਸ਼੍ਵ ਸ੍ਵਤਵਾਨ੍ਯਾਪੌਤ੍ਰਿਭਿष੍ਟ੍ਵਂ ਚ ਨृਭਿष੍ਟੁਤਃ
'ਦੇ ਦਿੱਤਾ', 'ਆਪਣੇ ਕੋਲ', 'ਆਪਣੇ', 'ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ', ਅਤੇ 'ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ'।
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਦ੍ਬਾਹੁਲਕਾਤ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਤਃ
ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਵਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਃਸ੍ਮृਤਾਃ
'ਭੂ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧਾਤੂ parasmaipada ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤਾਦਯੋ ऽष੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਞ੍ਚ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮੁਨੇ
'ਅਤ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਠੱਤੀ ਧਾਤੂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, parasmaipada ਹਨ।
ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਰਤੁ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਫਕ੍ਕਾਦ੍ਯਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
'ਫਕ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਧਾਤੂ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਗੁਪਾਦਯੋ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦੁਦਾਤ੍ਤੇਤਾਃ ਸਮੀਰਿਤਾਃ
'ਗੁਪ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਆਲੀ ਧਾਤੂ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਣਾਦਯੋਪ੍ਯੁਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਧਾਤਵਃ
'ਅਣ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤਾਈ ਧਾਤੂ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਮਿਤਾ ਮਵ੍ਯਮੁਖਾਸ਼੍ਚੋਦਾਤ੍ਤਬਨ੍ਧਨਾ
ਬਹੱਤਰ ਧਾਤੂ, 'ਮਵਿਆ' ਅਤੇ 'ਮੁਖਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਦਯੋ ऽਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤੋ ਦ੍ਵਿषਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦੁਦਾਹृਤਾਃ
ਕ੍ਸ਼ੁਧ ਆਦਿ ਪਚਵੰਜਾ ਜੋ ਧਾਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਨੁਦਾਤਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਯੁਤਾਦ੍ਯਾ ਅਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤੋ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਤੋ ਮਤਾਃ
ਦ੍ਯੁਤ ਆਦਿ ਬਾਈ ਜੋ ਧਾਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਨੁਦਾਤਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਤੋ ਜ੍ਵਲਦੁਦਾਤ੍ਤੇਤੋ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਿਤਾਸ੍ਤਥਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ੍ਵਲਦ ਆਦਿ ਪਚਵੰਜਾ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤ ਅਖ੍ਯਾਤਾ ਭਾਦ੍ਯੁਤਾਤ੍ਤਾ ਇਤਃ ਸ੍ਯਮਾਤ੍
ਅਨੁਦਾਤਤ ਧਾਤਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਭਾ ਤੇ ਦ੍ਯੁਤ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਇਥੋਂ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਦਸ੍ਰਯ ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਕੁਚਾਦ੍ਵੇਦਾ ਉਦਾਤ੍ਤ ਇਤ੍
ਸਦ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯਾ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਉਦਾਤਤ ਹਨ; ਕੁਚ ਆਦਿ ਤੇ ਵੇਦ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਉਦਾਤਤ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਚ੍ਛਿਞ੍ਭृਞਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਸ੍ਵਰਿਤੇਤ੍ਤਤਃ
ਸਵਰਿਤ, ਇੱਛ ਤੇ ਭ੍ਰਿਣ ਆਦਿ ਚਾਰ ਧਾਤਾਂ ਸਵਰਿਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਸ੍ਮਿਙਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਆਮਨੇਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਅਸ਼ਟਾਦਸ਼ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹृਪਰਸ੍ਮੈਪਦੀ ਚਾਤ੍ਮਨੇਭਾषਾਸ੍ਤੁ ਗੁਪਾਤ੍ਰਯਃ
ਹ੍ਰ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ, ਤੇ ਗੁਪ, ਆ ਤੇ ਤ੍ਰੈ ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਃ ਪਞ੍ਚ ਦਸ਼ ਸ੍ਕਂਮ੍ਭ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਥਾ
ਸਕੰਭ ਆਦਿ ਪੰਦਰਾਂ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰਿਤੇਤਃ ਪਚਾਦ੍ਯਙ੍ਕਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮਤਾਃ
ਪਚ ਆਦਿ ਸਵਰਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।