ਰਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਤਤ੍ਪੁਰੁषੇ ਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਯੂਪਦਾਰੁ ਚ
ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ 'ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ', 'ਅਨਾਜ ਲਈ', ਅਤੇ 'ਯੂਪ ਦੀ ਲੱਕੜ' ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਗਵਂ ਦਸ਼ਗ੍ਰਾਮੀ ਤ੍ਰਿਫਲੇਤਿ ਤੁ ਰੂਢਿਤਃ
'ਪੰਜਗਾਵ', 'ਦਸਗ੍ਰਾਮੀ', ਤੇ 'ਤ੍ਰਿਫਲਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਨ ਞਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕੁਂਭਕਾਰਾਦਿਕਃ ਕृਤਾ
ਅਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ 'ਣਿ' ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ; 'ਕੁੰਭਕਾਰ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ 'ਕ੍ਰਿਤ' ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਗੂ ਰੂਪਵਦ੍ਭਾਰ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਃ ਸਸੁਤਾਦਿਕਃ
'ਪੰਜਗੂ', 'ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਵਾਲਾ', 'ਦੁਪਹਿਰ', 'ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਭਿਕ੍ਸ਼ਾਮਾਨਯ ਗਾਂ ਚਾਪਿ ਵਾਕ੍ਯਮੇਵਾਨਯੋਰ੍ਭਵੇਤ੍
'ਭਿੱਖ ਲਿਆਉ', 'ਗਾਂ ਲਿਆਉ' — ਦੋਵੇਂ ਵਾਕ ਹਨ।
ਰਾਮਕृष੍ਣਂ ਦ੍ਵਿਜ ਦ੍ਵੈ ਦ੍ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੈਕਮੁਪਾਸ੍ਯਤੇ
'ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ', 'ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ', 'ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ', ਤੇ 'ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ' ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਪਞ੍ਚਵਿਧਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਵੈਦਿਕਂ ਧਾਤੁਰੂਪਕਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਧਾਤੂ ਰੂਪ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਵਿਕਾਰਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਨਾਸ਼ਃ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮਤਃ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਤੋਰ੍ਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯੀ ਚ ਸਂਯੋਗਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੋੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੂਢੋਤ੍ਮਾ ਵਰ੍ਣਵਿਕृਤੇਰ੍ਵਰ੍ਣਨਾਂਸ਼ਾਤ੍ਪृषੋਦਰਃ
ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੂਪ, ਅੱਖਰ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਅੱਖਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 'ਪ੍ਰਿਸ਼ੋਦਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਲਂ ਛਨ੍ਦਸੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਤ੍ਰ ਵਾਚ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੂ
ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁੜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਂ ਵ੍ਯਵਹਿਤਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਗਤਿਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤਥਾ ਹਿ ਆ
ਜੋ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ 'ਗਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿष੍ਟਰ੍ਕ੍ਯਾਨ੍ਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਗृਭਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਸ੍ਤਥਾ
ਜੋ ਨਿਰਣੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ 'ਗਰਭ ਲਈ' ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵ੍ਯਤ੍ਯਯਮਿਚ੍ਛਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਰਕृਦੇषਾਂ ਸੋ ऽਪਿ ਚ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ ਬਾਹੁਲਕੇਨ
ਜੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰੀ ਵਿਮ੍ਬੀ ਚ ਕਦ੍ਰੂਸ਼੍ਚਾਵਿष੍ਟ੍ਵੌ ਵਾਜਸਨੇਯਿਨਃ
'ਰਾਤ', 'ਵਿੰਬੀ', 'ਕਦਰੂ' ਅਤੇ 'ਅਵਿਸ਼ਟੁ' ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਜਸਨੇਈਆਂ ਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵਾਸੋ ऽਥੋ ਸਰ੍ਵਦੇਵਤਾਤਿਤ੍ਵਾਵਤ ਇਤ੍ਯਪਿ
ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪਸ੍ਪृਧੇਥਾਂ ਨੋ ਅਵ੍ਯਾਦਾਯੋ ਅਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਖਾਸ੍ਤਥਾ
ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ; ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਹਿਰਣ੍ਯਯੇਨ ਨਰਂ ਚ ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮਨਿਤ੍ਯਪਿ
'ਸੋਨੇ ਨਾਲ' ਅਤੇ 'ਉਹ ਮਨੁੱਖ' ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਯਜਧ੍ਵੈਨਮੇਮਸਿ ਚ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵੀ ਗਤ੍ਵਾ ਪਚਾਸ੍ਥਭੌਃ
'ਉਸ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰੋ', 'ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ', ਅਤੇ 'ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਾ ਕੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਪਕਾਓ'।
ਪਸ਼੍ਯੇਦਧਦ੍ਬ੍ਰਭੂਥਾਪਿ ਪ੍ਰਮਿਣਾਨ੍ਤਿਤ੍ਯਵੀਵृਧਤ੍
ਉਹ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਮਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦਧਰ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਸ੍ਵਵਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਸਸੂਵੇਤਿ ਚ ਧਿष੍ਵ ਚ
'ਉਹ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, 'ਉਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ' ਵਰਗੀਆਂ, ਅਤੇ 'ਰੱਖੋ' ਆਦਿ ਰੂਪ ਵੀ ਹਨ।
ਰਥੀਤਰੀ ਨਸਤਾਦ੍ਯਾ ਅਮ੍ਨਰ੍ਭੁਵਰਥੋ ਇਤਿ
'ਰਥੀ', 'ਰਥੀ ਨਹੀਂ', 'ਨਸਤ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, 'ਅਮਨਰਭੁਵ', 'ਰਥ' ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ।
ਦਾਸ਼੍ਵਾਂਸ਼੍ਵ ਸ੍ਵਤਵਾਨ੍ਯਾਪੌਤ੍ਰਿਭਿष੍ਟ੍ਵਂ ਚ ਨृਭਿष੍ਟੁਤਃ
'ਦੇ ਦਿੱਤਾ', 'ਆਪਣੇ ਕੋਲ', 'ਆਪਣੇ', 'ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ', ਅਤੇ 'ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ'।
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਦ੍ਬਾਹੁਲਕਾਤ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਤਃ
ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਵਾਦ੍ਯਾ ਧਾਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨਃਸ੍ਮृਤਾਃ
'ਭੂ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧਾਤੂ parasmaipada ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤਾਦਯੋ ऽष੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਞ੍ਚ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਿਨੋ ਮੁਨੇ
'ਅਤ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਠੱਤੀ ਧਾਤੂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, parasmaipada ਹਨ।
ਉਦਾਤ੍ਤੇਤਰਤੁ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਫਕ੍ਕਾਦ੍ਯਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
'ਫਕ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਧਾਤੂ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਗੁਪਾਦਯੋ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦੁਦਾਤ੍ਤੇਤਾਃ ਸਮੀਰਿਤਾਃ
'ਗੁਪ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਆਲੀ ਧਾਤੂ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਣਾਦਯੋਪ੍ਯੁਦਾਤ੍ਤੇਤਃ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਧਾਤਵਃ
'ਅਣ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤਾਈ ਧਾਤੂ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਮਿਤਾ ਮਵ੍ਯਮੁਖਾਸ਼੍ਚੋਦਾਤ੍ਤਬਨ੍ਧਨਾ
ਬਹੱਤਰ ਧਾਤੂ, 'ਮਵਿਆ' ਅਤੇ 'ਮੁਖਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਉਦਾੱਤ ਸੁਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।