ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ੇषਾਤ੍ਕਰ੍ਤਾਰਿ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕੈਃ
ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਾਲਾ ਅਖ੍ਯਾਤ ਕਰਤਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
ਸੌਕਰ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਂ ਚੈਵ ਯਦਾਦ੍ਯੋਤਯਿਤੁਂ ਮੁਨੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਖਤਾ ਜਾਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦੱਸਣੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ,
ਲਭਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਤृਤੇ ਪਸ਼੍ਯ ਪਚ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯੋਦਨਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਦੇਖੋ, ਕਰਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਚਾਵਲ ਆਪ ਹੀ ਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਤੋਃ ਸਕਰ੍ਮਕਾਦ੍ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਪਿ ਲਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ
ਸਕਰਮਕ ਧਾਤੂ ਤੋਂ, ਭਾਵ ਜਾਂ ਕਰਮ ਵਿੱਚ 'ਲ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਫਲਵ੍ਯਾਪਰਯੋਰੇਕਨਿष੍ਟਤਾਯਾਮਕਰ੍ਮਕਃ
ਜਦੋਂ ਫਲ ਤੇ ਕਰਮ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵੱਖਰਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਗੌਣੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਦ੍ਰੁਹ੍ਯਾਦੇਃ ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਨੀਹृਕृष੍ਵਹਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਧੋਖਾ, ਸਹਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨ੍ਯੇषਾਂ ਣ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਲਾਦਯੋ ਮਤਾਃ
ਜੋ ਲਾਭ ਥੱਲੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਫਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵ੍ਯਾਪਾਰਸ੍ਤਿਰ੍ਙ੍ਥਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਣਮ੍
ਫਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕृਤ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕृਤਃ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਮ੍ਯਾਦਿਗਮ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਸ਼ੇषਮਦ੍ਯਤਨੇ ਮਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ 'ਜਾਣਾ ਹੈ' ਆਦਿ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਅੱਜਕਲ ਦੀ ਰਾਇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਤਤ੍ਪੁਰੁषੇ ਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਯੂਪਦਾਰੁ ਚ
ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ 'ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ', 'ਅਨਾਜ ਲਈ', ਅਤੇ 'ਯੂਪ ਦੀ ਲੱਕੜ' ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਗਵਂ ਦਸ਼ਗ੍ਰਾਮੀ ਤ੍ਰਿਫਲੇਤਿ ਤੁ ਰੂਢਿਤਃ
'ਪੰਜਗਾਵ', 'ਦਸਗ੍ਰਾਮੀ', ਤੇ 'ਤ੍ਰਿਫਲਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਨ ਞਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕੁਂਭਕਾਰਾਦਿਕਃ ਕृਤਾ
ਅਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ 'ਣਿ' ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ; 'ਕੁੰਭਕਾਰ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ 'ਕ੍ਰਿਤ' ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਗੂ ਰੂਪਵਦ੍ਭਾਰ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਃ ਸਸੁਤਾਦਿਕਃ
'ਪੰਜਗੂ', 'ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਵਾਲਾ', 'ਦੁਪਹਿਰ', 'ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਭਿਕ੍ਸ਼ਾਮਾਨਯ ਗਾਂ ਚਾਪਿ ਵਾਕ੍ਯਮੇਵਾਨਯੋਰ੍ਭਵੇਤ੍
'ਭਿੱਖ ਲਿਆਉ', 'ਗਾਂ ਲਿਆਉ' — ਦੋਵੇਂ ਵਾਕ ਹਨ।
ਰਾਮਕृष੍ਣਂ ਦ੍ਵਿਜ ਦ੍ਵੈ ਦ੍ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੈਕਮੁਪਾਸ੍ਯਤੇ
'ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ', 'ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ', 'ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ', ਤੇ 'ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ' ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਪਞ੍ਚਵਿਧਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਵੈਦਿਕਂ ਧਾਤੁਰੂਪਕਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਧਾਤੂ ਰੂਪ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਵਿਕਾਰਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਨਾਸ਼ਃ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮਤਃ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਤੋਰ੍ਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯੀ ਚ ਸਂਯੋਗਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੋੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੂਢੋਤ੍ਮਾ ਵਰ੍ਣਵਿਕृਤੇਰ੍ਵਰ੍ਣਨਾਂਸ਼ਾਤ੍ਪृषੋਦਰਃ
ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੂਪ, ਅੱਖਰ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਅੱਖਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 'ਪ੍ਰਿਸ਼ੋਦਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਲਂ ਛਨ੍ਦਸੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਤ੍ਰ ਵਾਚ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੂ
ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁੜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਂ ਵ੍ਯਵਹਿਤਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਗਤਿਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤਥਾ ਹਿ ਆ
ਜੋ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ 'ਗਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿष੍ਟਰ੍ਕ੍ਯਾਨ੍ਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਗृਭਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਸ੍ਤਥਾ
ਜੋ ਨਿਰਣੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ 'ਗਰਭ ਲਈ' ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵ੍ਯਤ੍ਯਯਮਿਚ੍ਛਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਰਕृਦੇषਾਂ ਸੋ ऽਪਿ ਚ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ ਬਾਹੁਲਕੇਨ
ਜੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰੀ ਵਿਮ੍ਬੀ ਚ ਕਦ੍ਰੂਸ਼੍ਚਾਵਿष੍ਟ੍ਵੌ ਵਾਜਸਨੇਯਿਨਃ
'ਰਾਤ', 'ਵਿੰਬੀ', 'ਕਦਰੂ' ਅਤੇ 'ਅਵਿਸ਼ਟੁ' ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਜਸਨੇਈਆਂ ਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵਾਸੋ ऽਥੋ ਸਰ੍ਵਦੇਵਤਾਤਿਤ੍ਵਾਵਤ ਇਤ੍ਯਪਿ
ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪਸ੍ਪृਧੇਥਾਂ ਨੋ ਅਵ੍ਯਾਦਾਯੋ ਅਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਖਾਸ੍ਤਥਾ
ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ; ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਹਿਰਣ੍ਯਯੇਨ ਨਰਂ ਚ ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮਨਿਤ੍ਯਪਿ
'ਸੋਨੇ ਨਾਲ' ਅਤੇ 'ਉਹ ਮਨੁੱਖ' ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਯਜਧ੍ਵੈਨਮੇਮਸਿ ਚ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵੀ ਗਤ੍ਵਾ ਪਚਾਸ੍ਥਭੌਃ
'ਉਸ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰੋ', 'ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ', ਅਤੇ 'ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਾ ਕੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਪਕਾਓ'।
ਪਸ਼੍ਯੇਦਧਦ੍ਬ੍ਰਭੂਥਾਪਿ ਪ੍ਰਮਿਣਾਨ੍ਤਿਤ੍ਯਵੀਵृਧਤ੍
ਉਹ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਮਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।