ਸ਼ਨ੍ਤਃ ਸ਼ਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਂਯਸ਼ਨ੍ਤੌ ਸ਼ਂਯੋਹਂਯੁਃ ਸ਼ੁਭਂਯੁਵਤ੍
ਸ਼ੰਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ੰਯਸ਼ੰਤਾ, ਸ਼ੰਯੋਹੰਯੁ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭੰਯੁ,
ਭਵਤਿ ਬਗਭੂਵ ਭਵਿਤਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਭਵਤ੍ਵਭਵਦ੍ਭਘਵੇਚ੍ਚਾਪਿ
ਭਵਤੀ, ਬਗਭੂਵਾ, ਭਵਿਤਾ, ਭਵਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਭਵਤ, ਅਭਵਤ, ਭਗਵਤ ਅਤੇ ਭਵੇਚਾ ਵੀ,
ਅਤ੍ਤਿ ਜਘਾਸਾਤ੍ਤਾਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਦਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਰਘਸਦਾਤ੍ਸ੍ਯਤ੍
ਅੱਤੀ, ਜਘਾਸਾ, ਅੱਤਾਤ, ਸ੍ਯਤੀ, ਅੱਤਵਾ, ਦਦਤ, ਦ੍ਵਿਰਘਸਾ, ਦਾਤ੍ਸ੍ਯਤ,
ਦਿਦੇਵ ਦੇਵਿਤਾ ਦੇਵਿष੍ਯਤਿ ਚ ਅਦੀਵ੍ਯਦ੍ਦੀਵ੍ਯੇਦ੍ਦੀਵ੍ਯਾਦ੍ਵੈ
ਦਿਦੇਵਾ, ਦੇਵਿਤਾ, ਦੇਵਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਅਦੀਵ੍ਯਤ, ਦੀਵ੍ਯੇਤ, ਦੀਵ੍ਯਾਤ ਵੀ,
ਸੁਨੋਤ੍ਵਸੁਨੋਤ੍ਸੁਨੁਯਾਤ੍ਸੂਯਾਦਸ਼ਾਵੀਦਸੋष੍ਯੁਤ੍ਤੁਦਤਿ ਚ
ਸੁਨੋਤ, ਅਸੁਨੋਤ, ਸੁਨੁਯਾਤ, ਸੂਯਾਤ, ਅਸ਼ਾਵਿਤ, ਅਸੋਸ਼੍ਯਤ, ਉਤੁਦਤੀ ਵੀ,
ਅਤੌਤ੍ਸੀਦਤੋਤ੍ਸ੍ਯਦਿਤਿ ਚ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਰੂਰੋਧ ਰੋਦ੍ਧਾ ਰੋਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ਵੈ
ਅਤੌਤ, ਸੀਦਤ, ਓਤ੍ਸ੍ਯਤ, ਇਤੀ, ਰੁਣੱਧੀ, ਰੂਰੋਧਾ, ਰੋੱਧਾ, ਰੋਤ੍ਸ੍ਯਤੀ ਵੀ,
ਤਨੋਤਿ ਤਤਾਨ ਤਨਿਤਾ ਤਨਿष੍ਯਤਿ ਤਨੋਤ੍ਵਤਨੋਤ੍ਤਨੁਯਾਦ੍ਧਿ
ਤਨੋਤੀ, ਤਤਾਨਾ, ਤਨਿਤਾ, ਤਨਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਤਨੋਤ, ਅਤਨੋਤ, ਤਨੁਯਾਤ ਵੀ,
ਅਕ੍ਰੀਣਾਤ੍ਕ੍ਰੀਣਾਤ੍ਕ੍ਰੀਣੀਯਾਤ੍ਕ੍ਰੀਯਾਦਕ੍ਰੈषੀਦਕ੍ਰੇष੍ਯਞ੍ਚੋਰਯਤਿ ਚੋਰਯਾਮਾਸ ਚੋਰਯਿਤਾ ਚੋਰਯਿष੍ਯਤਿ ਚੋਰਯਤੁ
ਅਕ੍ਰੀਣਾਤ, ਕ੍ਰੀਣਾਤ, ਕ੍ਰੀਣੀਯਾਤ, ਕ੍ਰੀਯਾਤ, ਅਕ੍ਰੈਸ਼ੀਤ, ਅਕ੍ਰੇਸ਼੍ਯਤ, ਚੋਰਯਤੀ, ਚੋਰਯਾਮਾਸਾ, ਚੋਰਯਿਤਾ, ਚੋਰਯਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਚੋਰਯਤੁ,
ਕ੍ਰਿਯਾਸਮਭਿਹਾਰੇ ਤੁ ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਬੋਭੂਯਤੇ ਮੁਨੇ
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ 'ਬੋਭੂਯਤੇ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਦਾਤ੍ਤਞਿਤੋ ਧਾਤੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਨਿਮਯੇ ਤਥਾ
ਜਦੋਂ ਧਾਤੂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਦਾਤਤ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਬਦਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ੇषਾਤ੍ਕਰ੍ਤਾਰਿ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕੈਃ
ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਾਲਾ ਅਖ੍ਯਾਤ ਕਰਤਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
ਸੌਕਰ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਂ ਚੈਵ ਯਦਾਦ੍ਯੋਤਯਿਤੁਂ ਮੁਨੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਖਤਾ ਜਾਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦੱਸਣੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ,
ਲਭਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਤृਤੇ ਪਸ਼੍ਯ ਪਚ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯੋਦਨਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਦੇਖੋ, ਕਰਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਚਾਵਲ ਆਪ ਹੀ ਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਤੋਃ ਸਕਰ੍ਮਕਾਦ੍ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਪਿ ਲਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ
ਸਕਰਮਕ ਧਾਤੂ ਤੋਂ, ਭਾਵ ਜਾਂ ਕਰਮ ਵਿੱਚ 'ਲ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਫਲਵ੍ਯਾਪਰਯੋਰੇਕਨਿष੍ਟਤਾਯਾਮਕਰ੍ਮਕਃ
ਜਦੋਂ ਫਲ ਤੇ ਕਰਮ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵੱਖਰਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਗੌਣੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਦ੍ਰੁਹ੍ਯਾਦੇਃ ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਨੀਹृਕृष੍ਵਹਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਧੋਖਾ, ਸਹਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨ੍ਯੇषਾਂ ਣ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਲਾਦਯੋ ਮਤਾਃ
ਜੋ ਲਾਭ ਥੱਲੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਫਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵ੍ਯਾਪਾਰਸ੍ਤਿਰ੍ਙ੍ਥਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਣਮ੍
ਫਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕृਤ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕृਤਃ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਮ੍ਯਾਦਿਗਮ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਸ਼ੇषਮਦ੍ਯਤਨੇ ਮਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ 'ਜਾਣਾ ਹੈ' ਆਦਿ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਅੱਜਕਲ ਦੀ ਰਾਇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਤਤ੍ਪੁਰੁषੇ ਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਯੂਪਦਾਰੁ ਚ
ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ 'ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ', 'ਅਨਾਜ ਲਈ', ਅਤੇ 'ਯੂਪ ਦੀ ਲੱਕੜ' ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਗਵਂ ਦਸ਼ਗ੍ਰਾਮੀ ਤ੍ਰਿਫਲੇਤਿ ਤੁ ਰੂਢਿਤਃ
'ਪੰਜਗਾਵ', 'ਦਸਗ੍ਰਾਮੀ', ਤੇ 'ਤ੍ਰਿਫਲਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਨ ਞਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕੁਂਭਕਾਰਾਦਿਕਃ ਕृਤਾ
ਅਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ 'ਣਿ' ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ; 'ਕੁੰਭਕਾਰ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ 'ਕ੍ਰਿਤ' ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਗੂ ਰੂਪਵਦ੍ਭਾਰ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਃ ਸਸੁਤਾਦਿਕਃ
'ਪੰਜਗੂ', 'ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਵਾਲਾ', 'ਦੁਪਹਿਰ', 'ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਭਿਕ੍ਸ਼ਾਮਾਨਯ ਗਾਂ ਚਾਪਿ ਵਾਕ੍ਯਮੇਵਾਨਯੋਰ੍ਭਵੇਤ੍
'ਭਿੱਖ ਲਿਆਉ', 'ਗਾਂ ਲਿਆਉ' — ਦੋਵੇਂ ਵਾਕ ਹਨ।
ਰਾਮਕृष੍ਣਂ ਦ੍ਵਿਜ ਦ੍ਵੈ ਦ੍ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੈਕਮੁਪਾਸ੍ਯਤੇ
'ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ', 'ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ', 'ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ', ਤੇ 'ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ' ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਪਞ੍ਚਵਿਧਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਵੈਦਿਕਂ ਧਾਤੁਰੂਪਕਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਧਾਤੂ ਰੂਪ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਵਿਕਾਰਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਨਾਸ਼ਃ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮਤਃ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਤੋਰ੍ਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯੀ ਚ ਸਂਯੋਗਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੋੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੂਢੋਤ੍ਮਾ ਵਰ੍ਣਵਿਕृਤੇਰ੍ਵਰ੍ਣਨਾਂਸ਼ਾਤ੍ਪृषੋਦਰਃ
ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੂਪ, ਅੱਖਰ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਅੱਖਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 'ਪ੍ਰਿਸ਼ੋਦਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।