ਕਤਮਃ ਕਤਰਃ ਸਂਖ੍ਯੇਯਵਿਸ਼ੇषਾਵਧਾਰਣੇ
'ਕਿਹੜਾ' ਤੇ 'ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ'—ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਤਾਦਸ਼ਃ ਕਤਿਪਯਃ ਕਤਿਥਃ ਕਤਿ ਨਾਰਦ
'ਇੰਨੇ', 'ਕੁਝ', 'ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ', ਤੇ 'ਕਿੰਨੇ', ਨਾਰਦ ਜੀ।
ਦ੍ਵੇਧਾ ਦ੍ਵੈਧਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਾਰੇ ऽਥ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
'ਦੋ ਤਰੀਕੇ', 'ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ', 'ਦੋ ਹਿੱਸੇ'—ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।
ਦ੍ਵਿਤਯਂ ਤ੍ਰਿਤਪਂ ਚਾਪਿ ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਂ ਹਿ ਦ੍ਵਯਂ ਤ੍ਰਯਮ੍
'ਜੋੜਾ', 'ਤਿੰਨ ਦਾ ਸਮੂਹ', ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 'ਦੋ', 'ਤਿੰਨ'।
ਤ੍ਰੈਣਃ ਪੌष੍ਣਸ੍ਤੁਣ੍ਡਿਭਸ਼੍ਚ ਵृਨ੍ਦਾਰਕਕृषੀਵਲੌ
ਤ੍ਰੈਣ, ਪੌਸ਼ਣ, ਤੁੰਡਿਭ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਕ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀਵਲ।
ਅਵਟੀਟੋਵਨਾਟੇ ਨਿਬਿਡਂ ਚੇਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ਾਕਿਨਮ੍
ਅਵਟੀਟਾ, ਵਨਾਟਾ, ਨਿਬਿਡਾ ਤੇ ਚੇਕਸ਼ੁਸ਼ਾਕਿਨ।
ਵਿਦ੍ਯਾਥੁਞ੍ਚੁਰ੍ਬਹੁਤਿਥਂ ਪਰ੍ਵਤਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਿਣਸ੍ਤਥਾ
ਵਿਦਿਆਥੁੰਚੁ, ਬਹੁਤਿਥ, ਪਰਵਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਣ ਵੀ,
ਚਿਲ੍ਲਸ਼੍ਚ ਚਿਪਿਟਂ ਚਿਕ੍ਵਂ ਵਾਤੂਲਃ ਕੁਤਪਸ੍ਤਥਾ
ਚਿਲਾ, ਚਿਪਿਟਾ, ਚਿਕਵਾ, ਵਾਤੂਲਾ ਅਤੇ ਕੁਤਪਾ ਵੀ,
ਊਰ੍ਣਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮਰੂਤਸ਼੍ਚੈਕਾਕੀ ਚਰ੍ਮਣ੍ਵਤੀ ਤਥਾ
ਊਰਣਾਯੁ, ਮਰੂਤਾ, ਇਕਾਕੀ ਅਤੇ ਚਰਮਣਵਤੀ ਵੀ,
ਆਸਂਦੀ ਵਞ੍ਚ ਚਕ੍ਰੀਵਤ੍ਤੂष੍ਣੀਕਾਂ ਜਲ੍ਪਤਕ੍ਯਪਿ
ਆਸੰਦੀ, ਵੰਚਾ, ਚਕਰੀਵਤ, ਤੂਸ਼ਣੀਕਾ ਅਤੇ ਜਲਪਤਕੀ ਵੀ,
ਸ਼ਨ੍ਤਃ ਸ਼ਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਂਯਸ਼ਨ੍ਤੌ ਸ਼ਂਯੋਹਂਯੁਃ ਸ਼ੁਭਂਯੁਵਤ੍
ਸ਼ੰਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ੰਯਸ਼ੰਤਾ, ਸ਼ੰਯੋਹੰਯੁ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭੰਯੁ,
ਭਵਤਿ ਬਗਭੂਵ ਭਵਿਤਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਭਵਤ੍ਵਭਵਦ੍ਭਘਵੇਚ੍ਚਾਪਿ
ਭਵਤੀ, ਬਗਭੂਵਾ, ਭਵਿਤਾ, ਭਵਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਭਵਤ, ਅਭਵਤ, ਭਗਵਤ ਅਤੇ ਭਵੇਚਾ ਵੀ,
ਅਤ੍ਤਿ ਜਘਾਸਾਤ੍ਤਾਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਦਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਰਘਸਦਾਤ੍ਸ੍ਯਤ੍
ਅੱਤੀ, ਜਘਾਸਾ, ਅੱਤਾਤ, ਸ੍ਯਤੀ, ਅੱਤਵਾ, ਦਦਤ, ਦ੍ਵਿਰਘਸਾ, ਦਾਤ੍ਸ੍ਯਤ,
ਦਿਦੇਵ ਦੇਵਿਤਾ ਦੇਵਿष੍ਯਤਿ ਚ ਅਦੀਵ੍ਯਦ੍ਦੀਵ੍ਯੇਦ੍ਦੀਵ੍ਯਾਦ੍ਵੈ
ਦਿਦੇਵਾ, ਦੇਵਿਤਾ, ਦੇਵਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਅਦੀਵ੍ਯਤ, ਦੀਵ੍ਯੇਤ, ਦੀਵ੍ਯਾਤ ਵੀ,
ਸੁਨੋਤ੍ਵਸੁਨੋਤ੍ਸੁਨੁਯਾਤ੍ਸੂਯਾਦਸ਼ਾਵੀਦਸੋष੍ਯੁਤ੍ਤੁਦਤਿ ਚ
ਸੁਨੋਤ, ਅਸੁਨੋਤ, ਸੁਨੁਯਾਤ, ਸੂਯਾਤ, ਅਸ਼ਾਵਿਤ, ਅਸੋਸ਼੍ਯਤ, ਉਤੁਦਤੀ ਵੀ,
ਅਤੌਤ੍ਸੀਦਤੋਤ੍ਸ੍ਯਦਿਤਿ ਚ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਰੂਰੋਧ ਰੋਦ੍ਧਾ ਰੋਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ਵੈ
ਅਤੌਤ, ਸੀਦਤ, ਓਤ੍ਸ੍ਯਤ, ਇਤੀ, ਰੁਣੱਧੀ, ਰੂਰੋਧਾ, ਰੋੱਧਾ, ਰੋਤ੍ਸ੍ਯਤੀ ਵੀ,
ਤਨੋਤਿ ਤਤਾਨ ਤਨਿਤਾ ਤਨਿष੍ਯਤਿ ਤਨੋਤ੍ਵਤਨੋਤ੍ਤਨੁਯਾਦ੍ਧਿ
ਤਨੋਤੀ, ਤਤਾਨਾ, ਤਨਿਤਾ, ਤਨਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਤਨੋਤ, ਅਤਨੋਤ, ਤਨੁਯਾਤ ਵੀ,
ਅਕ੍ਰੀਣਾਤ੍ਕ੍ਰੀਣਾਤ੍ਕ੍ਰੀਣੀਯਾਤ੍ਕ੍ਰੀਯਾਦਕ੍ਰੈषੀਦਕ੍ਰੇष੍ਯਞ੍ਚੋਰਯਤਿ ਚੋਰਯਾਮਾਸ ਚੋਰਯਿਤਾ ਚੋਰਯਿष੍ਯਤਿ ਚੋਰਯਤੁ
ਅਕ੍ਰੀਣਾਤ, ਕ੍ਰੀਣਾਤ, ਕ੍ਰੀਣੀਯਾਤ, ਕ੍ਰੀਯਾਤ, ਅਕ੍ਰੈਸ਼ੀਤ, ਅਕ੍ਰੇਸ਼੍ਯਤ, ਚੋਰਯਤੀ, ਚੋਰਯਾਮਾਸਾ, ਚੋਰਯਿਤਾ, ਚੋਰਯਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਚੋਰਯਤੁ,
ਕ੍ਰਿਯਾਸਮਭਿਹਾਰੇ ਤੁ ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਬੋਭੂਯਤੇ ਮੁਨੇ
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ 'ਬੋਭੂਯਤੇ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਦਾਤ੍ਤਞਿਤੋ ਧਾਤੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਨਿਮਯੇ ਤਥਾ
ਜਦੋਂ ਧਾਤੂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਦਾਤਤ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਬਦਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ੇषਾਤ੍ਕਰ੍ਤਾਰਿ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕੈਃ
ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਾਲਾ ਅਖ੍ਯਾਤ ਕਰਤਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
ਸੌਕਰ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਂ ਚੈਵ ਯਦਾਦ੍ਯੋਤਯਿਤੁਂ ਮੁਨੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਖਤਾ ਜਾਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦੱਸਣੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ,
ਲਭਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਤृਤੇ ਪਸ਼੍ਯ ਪਚ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯੋਦਨਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਦੇਖੋ, ਕਰਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਚਾਵਲ ਆਪ ਹੀ ਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਤੋਃ ਸਕਰ੍ਮਕਾਦ੍ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਪਿ ਲਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ
ਸਕਰਮਕ ਧਾਤੂ ਤੋਂ, ਭਾਵ ਜਾਂ ਕਰਮ ਵਿੱਚ 'ਲ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਫਲਵ੍ਯਾਪਰਯੋਰੇਕਨਿष੍ਟਤਾਯਾਮਕਰ੍ਮਕਃ
ਜਦੋਂ ਫਲ ਤੇ ਕਰਮ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵੱਖਰਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਗੌਣੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਦ੍ਰੁਹ੍ਯਾਦੇਃ ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਨੀਹृਕृष੍ਵਹਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਧੋਖਾ, ਸਹਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨ੍ਯੇषਾਂ ਣ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਲਾਦਯੋ ਮਤਾਃ
ਜੋ ਲਾਭ ਥੱਲੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਫਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵ੍ਯਾਪਾਰਸ੍ਤਿਰ੍ਙ੍ਥਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਣਮ੍
ਫਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕृਤ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕृਤਃ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਮ੍ਯਾਦਿਗਮ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਸ਼ੇषਮਦ੍ਯਤਨੇ ਮਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ 'ਜਾਣਾ ਹੈ' ਆਦਿ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਅੱਜਕਲ ਦੀ ਰਾਇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।