ਗ੍ਰਾਮਣ੍ਯਂਬੁਰਵਲਪ੍ਵੇਵਂ ਕਰ੍ਤृ ਚਾਤਿਰਿ ਵਾਤਿਨੁ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਪਾਣੀ, ਬੋਲ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾ, ਵਧੇਰੇ ਤੇ ਹਵਾ।
ਏਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਸ਼੍ਚ ਦਣ੍ਡੀ ਅਸृਕ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਯਦਾਦਿ ਚ
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੰਡ ਧਾਰੀ, ਤੇ ਲਹੂ, ਥੋੜਾ, ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।
ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯਕृਚ੍ਛਕृਚ੍ਚੈਵ ਦਦਦ੍ਭਵਤ੍ਪਚਤ੍ਤੁਦਤ੍
ਪਾਸੇ ਪਾਸੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਔਖਾ, ਤੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਹੋਣਾ, ਖਾਣਾ, ਤੇ ਵੱਜਣਾ।
ਗੁਣਦ੍ਰਵ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਾਂਸ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਕਤਿ ਬ੍ਰੁਵੇ
ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਗੁਣ, ਪਦਾਰਥ, ਕਰਮ, ਜੋੜ ਤੇ ਲਿੰਗ ਹਨ।
ਪਟੁਃ ਸ੍ਵਯਂਭੂਃ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਮਾਤਾ ਚੈਵ ਵ ਪਿਤਾ ਚ ਨਾ
ਚਤੁਰ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਬਣਿਆ, ਕਰਤਾ, ਮਾਂ, ਪਰ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ।
ਧਨਾਕृਸੋਮੌ ਚਾਗਰ੍ਹਸ੍ਤਵਿਰ੍ਗ੍ਰਥਾਸ੍ਵਰ੍ਣਨ੍ਬਹੂ
ਧਨ, ਚੰਦ, ਗਾਂ ਦਾ ਹੱਥ, ਰਥ, ਸੋਨਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ।
ਰਿਮਪਵ੍ਵਿषਾਦ੍ਵਜਾਤਾਨਹੋ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵੋਭਯੇ ਚੋਭੌ ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਤਰਾਣਿ ਚ
ਰਿਮ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਵਿਸ਼, ਵਜ੍ਰ, ਸੱਪ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ, ਵਿਸ਼ਵ, ਦੋਵੇਂ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ।
ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰਾਧਰੌ
ਪਹਿਲਾ, ਪਿੱਛਲਾ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਲਾ, ਤੇ ਹੇਠਲਾ।
ਯੁष੍ਮਦਸ੍ਮਞ੍ਚ ਪ੍ਰਥਮਸ਼੍ਚਰਮੋਲ੍ਪਸ੍ਤਥਾਰ੍ਧਕਃ
ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਅਸੀਂ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਆਖਰੀ, ਘੱਟ ਤੇ ਅੱਧਾ।
ਸ੍ਵੇਕਾਭੁਵਿਰੋਧਪਰਿ ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਯਾਸ੍ਤਥਾ
ਆਪਣੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ, ਉਲਟ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋ ਨਾਡਾਯਨਾਤ੍ਰੇਯੌ ਗਾਙ੍ਗੇਯਃ ਪੈਤृष੍ਵਸ੍ਰੀਯਃ
ਗਾਰਗਿਆ, ਨਾਡਾਯਨਾ, ਆਤਰੇਆ ਤੇ ਗਾਂਗੇਆ—ਇਹ ਮਾਤੀ ਪਾਸੋਂ ਭਰਾ ਹਨ।
ਕ੍ਰਿਯਾਯੁਜੋਃ ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤ੍ਰੋਰ੍ਧੈਰਿਯਃ ਕੌਙ੍ਕੁਮਂ ਤਥਾ
ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਦੋ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਕੇਸਰ।
ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਚੌਰਸ੍ਤੁ ਤੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਨ੍ਮੁਖਮੀਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਚੋਰ, ਤੇ ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ, ਤਾਂ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਗੋਮਾਨ੍ਧਨੀ ਚ ਧਨਵਾਨਸ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਮਿਤੌ ਕਿਯਾਨ੍
ਗਾਂ ਧਨ ਹੈ; ਧਨਵਾਨ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ, ਕਿੰਨਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਰਗ੍ਵੀ ਤਪਸ੍ਵੀ ਮੇਧਾਵੀ ਮਾਯਾਵ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥ ਏਵ ਚ
ਹਾਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਤਪਸੀ, ਸਮਝਦਾਰ, ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਹਨ।
ਈषਦਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ ਕਲ੍ਪਵ੍ਦੇਸ਼ੀਯ ਏਵ ਚ
ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਧੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ 'ਲਗਭਗ' ਜਾਂ 'ਕਰੀਬ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਟੁਜਾਤੀਯਃ ਕੁਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵੈਦ੍ਯਪਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨੇ
ਪਟੂ ਜਾਤੀ, ਨਿੰਦਾ ਵਿਚ; ਵੈਦ ਦਾ ਫੰਨਾ, ਵਡਾਈ ਵਿਚ।
ਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯਾਦਿष੍ਵਨ੍ਨਮਯੋ ਮृਣ੍ਮਯਃ ਸ੍ਰੀਮਯਸ੍ਤਥਾ
ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਹੋਰ, ਖਾਣ ਵਾਲਾ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਵੀ।
ਕृष੍ਣਤਰਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਮਃ ਕਿਮ ਆਖ੍ਯਾਨਤੋ ऽਵ੍ਯਯਾਨ੍
ਹੋਰ ਕਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ—ਇਸਨੂੰ ਕੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਪਰਿਮਾਣੇ ਜਾਨੁਦਘ੍ਨਂ ਜਾਨੁਦ੍ਵਯਸਮਿਤ੍ਯਪਿ
ਮਾਪ ਵਿਚ, 'ਘੁੱਟ ਤੱਕ' ਤੇ 'ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ'।
ਕਤਮਃ ਕਤਰਃ ਸਂਖ੍ਯੇਯਵਿਸ਼ੇषਾਵਧਾਰਣੇ
'ਕਿਹੜਾ' ਤੇ 'ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ'—ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਤਾਦਸ਼ਃ ਕਤਿਪਯਃ ਕਤਿਥਃ ਕਤਿ ਨਾਰਦ
'ਇੰਨੇ', 'ਕੁਝ', 'ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ', ਤੇ 'ਕਿੰਨੇ', ਨਾਰਦ ਜੀ।
ਦ੍ਵੇਧਾ ਦ੍ਵੈਧਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਾਰੇ ऽਥ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
'ਦੋ ਤਰੀਕੇ', 'ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ', 'ਦੋ ਹਿੱਸੇ'—ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।
ਦ੍ਵਿਤਯਂ ਤ੍ਰਿਤਪਂ ਚਾਪਿ ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਂ ਹਿ ਦ੍ਵਯਂ ਤ੍ਰਯਮ੍
'ਜੋੜਾ', 'ਤਿੰਨ ਦਾ ਸਮੂਹ', ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 'ਦੋ', 'ਤਿੰਨ'।
ਤ੍ਰੈਣਃ ਪੌष੍ਣਸ੍ਤੁਣ੍ਡਿਭਸ਼੍ਚ ਵृਨ੍ਦਾਰਕਕृषੀਵਲੌ
ਤ੍ਰੈਣ, ਪੌਸ਼ਣ, ਤੁੰਡਿਭ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਕ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀਵਲ।
ਅਵਟੀਟੋਵਨਾਟੇ ਨਿਬਿਡਂ ਚੇਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ਾਕਿਨਮ੍
ਅਵਟੀਟਾ, ਵਨਾਟਾ, ਨਿਬਿਡਾ ਤੇ ਚੇਕਸ਼ੁਸ਼ਾਕਿਨ।
ਵਿਦ੍ਯਾਥੁਞ੍ਚੁਰ੍ਬਹੁਤਿਥਂ ਪਰ੍ਵਤਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਿਣਸ੍ਤਥਾ
ਵਿਦਿਆਥੁੰਚੁ, ਬਹੁਤਿਥ, ਪਰਵਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਣ ਵੀ,
ਚਿਲ੍ਲਸ਼੍ਚ ਚਿਪਿਟਂ ਚਿਕ੍ਵਂ ਵਾਤੂਲਃ ਕੁਤਪਸ੍ਤਥਾ
ਚਿਲਾ, ਚਿਪਿਟਾ, ਚਿਕਵਾ, ਵਾਤੂਲਾ ਅਤੇ ਕੁਤਪਾ ਵੀ,
ਊਰ੍ਣਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮਰੂਤਸ਼੍ਚੈਕਾਕੀ ਚਰ੍ਮਣ੍ਵਤੀ ਤਥਾ
ਊਰਣਾਯੁ, ਮਰੂਤਾ, ਇਕਾਕੀ ਅਤੇ ਚਰਮਣਵਤੀ ਵੀ,
ਆਸਂਦੀ ਵਞ੍ਚ ਚਕ੍ਰੀਵਤ੍ਤੂष੍ਣੀਕਾਂ ਜਲ੍ਪਤਕ੍ਯਪਿ
ਆਸੰਦੀ, ਵੰਚਾ, ਚਕਰੀਵਤ, ਤੂਸ਼ਣੀਕਾ ਅਤੇ ਜਲਪਤਕੀ ਵੀ,