ਸਿਦ੍ਧਰੂਪਪ੍ਰਬਨ੍ਧੇਨ ਮੁਖਂ ਵੇਦਸ੍ਯ ਸਾਂਪ੍ਰਤਮ੍
ਹੁਣ, ਸਿੱਧ ਰੂਪ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਵੌਜਸਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਪਹਿਲਾ 'ਸਵੌਜਸ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਤੀਪਦਿਕਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਧਾਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਾਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਪ੍ਰਾਤੀਪਦਿਕਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਯ ਨਾ ਹੋਣ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਂਯੁਤੇ
ਦੂਜਾ (ਵਿਭਕਤੀ) 'ਕਰਮਣੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਜੋੜਿਆ ਹੋਵੇ।
ਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍ਕਰਣਂ ਸਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰੋਤਿ ਯਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮੈ ਦਿਤ੍ਸਾ ਧਾਰਯੇਦ੍ਵੈ ਰੋਚਤੇ ਸਂਪ੍ਰਦਾਨਕਮ੍
ਜਿਸ ਵੱਲ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤੋ ऽਪੈਤਿ ਸਮਾਦਤ੍ਤੇ ਅਪਦਤ੍ਤੇ ਚ ਯਂ ਯਤਃ
ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਲਿਆ ਜਾਂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ—
ਙ੍ਯੋਃਸੁਪਃ ਸਪ੍ਤਮੀ ਤੁ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਚਾਧਿਕਰਣੇ ਭਵੇਤ੍
'ਙਿ' ਅਤੇ 'ਸੁ' ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਤਵੀ ਵਿਭਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਕਰਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਈਪ੍ਸਿਤਂ ਚਾਨੀਪ੍ਸਿਤਂ ਯਤ੍ਤਦਪਾਦਾਨਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜੋ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਪਾਦਾਨ (ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੈਰ੍ਯੋਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਚਨੀਯਕੈਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਚਨੀਯ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਹਾਰ੍ਥੇ ਚ ਹੀਨੇ ਹ੍ਯੁਪਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਵਿਚਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਥ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਅਤੇ ਘਾਟ ਲਈ 'ਉਪ' ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਾਣਿषੁ ਵਿਭਕ੍ਤੀ ਦ੍ਵੇ ਮਨ੍ਯਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨਾਦਰੇ
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ।
ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਚੈਵ ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯੇ ਤੁਮਰ੍ਥਾਦ੍ਭਾਵਵਾਚਿਨਃ
ਚੌਥਾ ਵਿਭਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 'ਤੁਮ' ਵਾਲਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇ।
ਕਾਲੇ ਭਾਵੇ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ੍ਯਾਦੇਤੈਰ੍ਯੋਗੇ ਚ षष੍ਠ੍ਯਪਿ
ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹਾਲਤ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਭਕ੍ਤੀ षष੍ਟੀ ਹੇਤੁਪ੍ਰਯੋਗਕੇ
ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲਈ ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਿਂਸਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਚ ਕृਤਿਕਰ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤਰਿ
ਜਦੋਂ ਹਿੰਸਾ ਵਾਲੇ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੰਮ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭੂਵਾਦਿषੁ ਤਿਙਤੇषੁ ਲਕਾਰਾ ਦਸ਼ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਾਃ
'ਭੂ' ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲਕਾਰਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਦਸ ਕਾਲ ਤੇ ਭਾਵ, ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਵ੍ਵਸ੍ਮਸਃ ਪਰਸ੍ਮੈ ਤੁ ਪਾਦਾਨਾਂ ਚਾ ਮਪਨੇਦਮ੍
'ਮੀ', 'ਵਸ', 'ਮਸ' ਤੇ 'ਸਹ' ਆਤਮਨੈਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ, ਜਦਕਿ 'ਪਾ', 'ਨਾ', 'ਮ', 'ਪ', 'ਨੇ' ਤੇ 'ਦਮ' ਪਰਸਮੈਪਦ ਦੇ ਹਨ।
ਏ ਵਹੇ ਮਹ ਆਦੇਸ਼ਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯੇ ਲਿਙਾਦਿषੁ
'ਏ', 'ਵਹੇ' ਤੇ 'ਮਹਾ' ਹੋਰ ਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਵਿਚ, ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਧ੍ਯਮੋ ਯੁष੍ਮਦਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਉਤ੍ਤਮਃ ਪੁਰੁषੋ ऽਸ੍ਮਦਿ
ਮੱਧਮ ਪੁਰੁਸ਼ 'ਯੁਸ਼ਮਦ' ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰੁਸ਼ 'ਅਸਮਦ' ਨਾਲ।
ਲਡੀਰਿਤੋ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਭੂਤੇ ऽਨਦ੍ਯਤਨੇ ਤਥਾ
'ਲਟ' ਕਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ ਲਈ ਵੀ।
ਵਿਧ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਯਾਦਾਸ਼ਿषਿ ਚ ਲਿਙਿਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਮੁਨੇ
ਵਿਧੀ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਆਦਿ ਲਿੰਗ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮুনি।
ਸ੍ਯਾਦਨਦ੍ਯਤਨੇ ऌਟੂ ਚ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਤੁ ਧਾਤੁਤਃ
'ਲਟ' ਕਾਲ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਧਾਤੂ ਆਪ ਭਵਿੱਖ ਦੱਸੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।
ਸਿਦ੍ਧੋਦਾਹਰਣਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਹਿਤਾਦਿਪੁਰਃ ਸਰਮ੍
ਸਿੱਧ ਕਾਲ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਸੰਹਿਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹੋਤॄਕਾਰਸ੍ਤਥਾ ਸੇਯਂ ਲਾਙ੍ਗਲੀषਾ ਮਨੀषਯਾ
'ਹੋਤ੍ਰ', 'ਕਾਰ', 'ਸੇਯੰ', 'ਲਾਂਗਲੀ' ਤੇ 'ਸ਼ਾ' ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਹਨ।
ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸੇਂਦ੍ਰਃ ਸੌਕਾਰ ਇਤ੍ਯਪਿ
ਹੇ ਮুনি ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, 'ਸ਼ੀਤਾਰਤ', 'ਸੇਂਦ੍ਰ' ਤੇ 'ਸੌਕਾਰ' ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।
ਤ ਆਦ੍ਯਾ ਵਿष੍ਣਵੇ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਤਸ੍ਮਾ ਅਰ੍ਘੋ ਗੁਰਾ ਅਧਃ
ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਰੂਪ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਰਘਾ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੌਰੀ ਏਤੌ ਵਿष੍ਣੁ ਇਮੌ ਦੁਰ੍ਗੇ ਅਮੂ ਨੋ ਅਰ੍ਜੁਨਃ
'ਸ਼ੌਰੀ' ਤੇ 'ਏਤਉ' ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਹਨ; 'ਇਮਉ' ਦੁਰਗਾ ਲਈ; 'ਅਮੂ' ਸਾਡੇ ਲਈ; 'ਅਰਜੁਨ' ਵੀ।
षਡਤ੍ਰ षਣ੍ਮਾਤਰਸ਼੍ਚ ਵਾਕ੍ਛੁਰੋ ਵਾਗ੍ਧਸ੍ਰਿਥਾ
'ਸ਼ਡ' ਇੱਥੇ ਛੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ; 'ਸ਼ਣਮਾਤਰ' ਛੇ ਮਾਵਾਂ ਹਨ; 'ਵਾਕਚੁਰ' ਤੇ 'ਵਾਕਧਸ੍ਰਿਥਾ' ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਤ੍ਵਥ ਹਰਿਃषष੍ਠਃ ਕृष੍ਣष੍ਟੀਕਤ ਇਤ੍ਯਪਿ
ਹੁਣ 'ਪ੍ਰਸ਼ਨ' ਹਰੀ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਰੂਪ ਹੈ; 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸ਼ਟੀਕਾ' ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।