ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਂ ਚਕ੍ਰਤਾਂ ਚੈਵ ਵਾਣਿਜ੍ਯਪ੍ਰਭृਤੀਨਿ ਚ
ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰਾਜ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਧਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਭਿषਕ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਕੁਪ੍ਯਙ੍ਗਾ ਅਪ੍ਯਜਾਵਿਕਮ੍
ਧਨ, ਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ, ਪਾਤਰ ਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਵੀ।
ਕृਤ੍ਤਿਕਾਦਿ ਭਰਣ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸਕਾਮਾਨਾਪ੍ਨੁਯਾਦਿਮਾਨ੍
ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਤੋਂ ਭਰਣੀ ਤਕ, ਉਹ ਮਨਚਾਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਸੁਰੁਦ੍ਰਾਦਿਤਿਸੁਤਾਃ ਪਿਤਰਃ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵਤਾਃ
ਵਸੁ, ਰੁਦਰ ਤੇ ਆਦਿਤਿਆ—ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।
ਆਯੁਃ ਪ੍ਰਜਾਂ ਧਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਸੁਖਾਨਿ ਚ
ਉਮਰ, ਸੰਤਾਨ, ਧਨ, ਗਿਆਨ, ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖ —
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਕਥਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਇੱਥੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਪ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯ ਇਮਂ ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਾਯਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਸ ਕਲਪ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—
ਯਃ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨਰੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦੈਵੇ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਚ ਕਰ੍ਮਣਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—
ਧਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਯਸ਼ਃ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਪਰਤ੍ਰ ਚ ਗਤਿਂ ਪਰਾਮ੍
ਉਹ ਧਨ, ਗਿਆਨ, ਇਜ਼ਤ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਥਯਿष੍ਯੇ ਸਮਾਸੇਨ ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਸਿਦ੍ਧਰੂਪਪ੍ਰਬਨ੍ਧੇਨ ਮੁਖਂ ਵੇਦਸ੍ਯ ਸਾਂਪ੍ਰਤਮ੍
ਹੁਣ, ਸਿੱਧ ਰੂਪ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਵੌਜਸਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਪਹਿਲਾ 'ਸਵੌਜਸ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਤੀਪਦਿਕਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਂ ਧਾਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਾਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਪ੍ਰਾਤੀਪਦਿਕਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਯ ਨਾ ਹੋਣ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਂਯੁਤੇ
ਦੂਜਾ (ਵਿਭਕਤੀ) 'ਕਰਮਣੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਜੋੜਿਆ ਹੋਵੇ।
ਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍ਕਰਣਂ ਸਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰੋਤਿ ਯਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮੈ ਦਿਤ੍ਸਾ ਧਾਰਯੇਦ੍ਵੈ ਰੋਚਤੇ ਸਂਪ੍ਰਦਾਨਕਮ੍
ਜਿਸ ਵੱਲ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤੋ ऽਪੈਤਿ ਸਮਾਦਤ੍ਤੇ ਅਪਦਤ੍ਤੇ ਚ ਯਂ ਯਤਃ
ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਲਿਆ ਜਾਂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ—
ਙ੍ਯੋਃਸੁਪਃ ਸਪ੍ਤਮੀ ਤੁ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਚਾਧਿਕਰਣੇ ਭਵੇਤ੍
'ਙਿ' ਅਤੇ 'ਸੁ' ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਤਵੀ ਵਿਭਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਕਰਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਈਪ੍ਸਿਤਂ ਚਾਨੀਪ੍ਸਿਤਂ ਯਤ੍ਤਦਪਾਦਾਨਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜੋ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਪਾਦਾਨ (ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੈਰ੍ਯੋਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਚਨੀਯਕੈਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਚਨੀਯ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਹਾਰ੍ਥੇ ਚ ਹੀਨੇ ਹ੍ਯੁਪਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਵਿਚਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਥ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਅਤੇ ਘਾਟ ਲਈ 'ਉਪ' ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਾਣਿषੁ ਵਿਭਕ੍ਤੀ ਦ੍ਵੇ ਮਨ੍ਯਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨਾਦਰੇ
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ।
ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਚੈਵ ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯੇ ਤੁਮਰ੍ਥਾਦ੍ਭਾਵਵਾਚਿਨਃ
ਚੌਥਾ ਵਿਭਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 'ਤੁਮ' ਵਾਲਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇ।
ਕਾਲੇ ਭਾਵੇ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ੍ਯਾਦੇਤੈਰ੍ਯੋਗੇ ਚ षष੍ਠ੍ਯਪਿ
ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹਾਲਤ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਭਕ੍ਤੀ षष੍ਟੀ ਹੇਤੁਪ੍ਰਯੋਗਕੇ
ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲਈ ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਿਂਸਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਚ ਕृਤਿਕਰ੍ਮਣਿ ਕਰ੍ਤਰਿ
ਜਦੋਂ ਹਿੰਸਾ ਵਾਲੇ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੰਮ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭੂਵਾਦਿषੁ ਤਿਙਤੇषੁ ਲਕਾਰਾ ਦਸ਼ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਾਃ
'ਭੂ' ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲਕਾਰਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਦਸ ਕਾਲ ਤੇ ਭਾਵ, ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਵ੍ਵਸ੍ਮਸਃ ਪਰਸ੍ਮੈ ਤੁ ਪਾਦਾਨਾਂ ਚਾ ਮਪਨੇਦਮ੍
'ਮੀ', 'ਵਸ', 'ਮਸ' ਤੇ 'ਸਹ' ਆਤਮਨੈਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ, ਜਦਕਿ 'ਪਾ', 'ਨਾ', 'ਮ', 'ਪ', 'ਨੇ' ਤੇ 'ਦਮ' ਪਰਸਮੈਪਦ ਦੇ ਹਨ।
ਏ ਵਹੇ ਮਹ ਆਦੇਸ਼ਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯੇ ਲਿਙਾਦਿषੁ
'ਏ', 'ਵਹੇ' ਤੇ 'ਮਹਾ' ਹੋਰ ਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਵਿਚ, ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਧ੍ਯਮੋ ਯੁष੍ਮਦਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਉਤ੍ਤਮਃ ਪੁਰੁषੋ ऽਸ੍ਮਦਿ
ਮੱਧਮ ਪੁਰੁਸ਼ 'ਯੁਸ਼ਮਦ' ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰੁਸ਼ 'ਅਸਮਦ' ਨਾਲ।