ਸ੍ਵਰਵ੍ਯਣ੍ਡਜਨਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਲੁਪ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਵਿਆੰਜਨਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਕੁਤੀਰ੍ਥਾਦਾਗਤਂ ਦਗ੍ਧਮਪਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ਨ ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਪਾਪਾਹੇਰਿਵ ਕਿਲ੍ਬਿषਾਤ੍
ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਗਲਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ—ਉਸ ਦੀ ਗਲਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ।
ਸੁਸ੍ਵਰੇਣ ਸ੍ਵਵਕ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਰਾਜਤਿ ਨ ਤਕਾਲੋ ਨ ਲਂਬੋष੍ਟੋ ਨ ਚ ਸਰ੍ਵਾਨੁਨਾਸਿਕਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਫ਼ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਨੱਕੀ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਮੋਟੇ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਸਾਰੇ ਨੱਕੀ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ।
ਗਦ੍ਗਦੋ ਬਦ੍ਧਜਿਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ
ਜੋ ਹਕਲਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
ਸ ਤੁ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਦੇਤੋष੍ਠਂ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੋਭਨਮ੍
ਪਰ ਉਹ ਉਹੀ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠ ਚੰਗੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਲਸਾਸ਼੍ਚ ਸਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਯੇषਾਂ ਚ ਵਿਸृਤਂ ਮਨਃ
ਜੋ ਆਲਸੀ ਹਨ, ਬਿਮਾਰ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—
ਸ਼ਨੈਰਧ੍ਵਸੁ ਵਰ੍ਤੇਤ ਯੋਜਨਾਨ੍ਨ ਪਰਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਉਹ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ, ਤੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਜਾਣ।
ਅਗਚ੍ਛਨ੍ਵੈਨਤੇਯੋ ऽਪਿ ਪਦਮੇਕਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੇ ਗਰੁੜ ਵੀ ਨਾ ਚੱਲੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ।
ਬਧਿਰਸ੍ਯੇਵ ਜਲ੍ਪਸ੍ਯ ਵਿਦਗ੍ਧਾ ਵਾਮਲੋਚਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੇਹਰੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰ ਪਰ ਪਰਤੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ।
ਅਪਿ ਰੂਪਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਸਂਦੇਹੇष੍ਵੇਵ ਵਰ੍ਤਤੇ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ੱਕ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰਾਜਤੇ ਨ ਸਭਾਮਧ੍ਯੇਜਾਰਗਰ੍ਭੇਵ ਕਾਮਿਨੀ
ਉਹ ਸਭਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਕਾਮੀਣੀ।
ਅਵਨ੍ਧ੍ਯਂ ਦਿਵਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦਾਨਾਧ੍ਯਯਨਕਰ੍ਮਸੁ
ਦਿਨ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਪਾਠ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤਤ੍ਰ ਬਲਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮੁਦ੍ਯੋਗਸ੍ਗਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍
ਉਥੇ ਨਾ ਤਾਕਤ, ਨਾ ਸਮਰਥਾ, ਨਾ ਜਤਨ ਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਆਗਮਿष੍ਯਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰੇ ਸ੍ਥਲਾਨ੍ਨਿਮ੍ਨਮਿਵੋਦਕਮ੍
ਉਹ ਜੀਭ ਦੇ ਆਗੇ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਹਿ ਵਾਦ੍ਯਾਰ੍ਥਿਨਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਚਿਰਂ ਨੇਤ੍ਰੇषੁ ਤਿष੍ਟਤਿ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਨੀਂਦ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ।
ਸਮੁਦ੍ਰਮਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਵ੍ਰਜੇਦ੍ਗਰੁਡਹਂਸਵਤ੍
ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਗਰੁੜ ਜਾਂ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀਭ੍ਯ ਇਵ ਸ੍ਰਿਭ੍ਯਃ ਸ ਵਿਦ੍ਯਾਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਉਹ ਧਨਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨ ਚ ਲੋਕਰਵਾ ਦੀਨਾ ਨ ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਵਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਕਾਃ
ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਆਸਾਨੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਗੁਰੁਗਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਸ਼ੂਸ਼੍ਰੂषੁਰਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਵਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਾਂ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਵਨ੍ਧ੍ਯੇਵ ਯੌਵਨਵਤੀ ਨ ਤਸ੍ਯ ਸਾਫਲ੍ਯਵਤਿ ਭਵਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਨੀ ਵਾਲੀ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵੇਦਾਙ੍ਗਮਾਦ੍ਯਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ
ਵੇਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਮਕੁਸ਼ਲੋ ਨਰਃ
ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦਾਙ੍ਗਿਰਸਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ
ਚੌਥਾ ਆੰਗਿਰਸ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤਿਕਲਪ ਹੈ।
ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਕਲ੍ਪੇ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਤਦਿਹਾਪਿ ਚ
ਨਕਸ਼ਤਰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਵਿਸ੍ਤਰਮ੍
ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾਃ ਸਂਹਿਤਾਕਲ੍ਪੇ ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਸੰਹਿਤਾਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਭਿਚਾਰਵਿਧਾਨੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਾ
ਅਭਿਚਾਰ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸੁਯੰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਤਥਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੋਤ੍ਪਾਤਾਨਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੋ ਹ੍ਯੁਦਿਤਾਃ ਪृਥਕ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇषਃ ਪृਥਗੇਤੇषਾਂ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ਙ੍ਖਾਨ੍ਤਰੇषੁ ਚ
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।