ਸ਼षਸੇषੁ ਵਿਵृਤਾਂ ਤੁ ਹਕਾਰੇ ਸਂਵृਤਾਂ ਵਿਦੁਃ
'ਸ਼' ਤੇ 'ਸ' ਵਿੱਚ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਹ' ਨਾਲ ਬੰਦ ਰੂਪ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕਾਰਂ ਚਾਪ੍ਯੁਕਾਰਂ ਗ੍ਰਸ੍ਤਦੋषਂ ਤਥੈਵ ਚ
'ਇ' ਤੇ 'ਉ' ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਅਥ ਸਾਨ੍ਤਿਕ ਚ ਨਙ੍ਮਸਾਨੁਸ੍ਵਾਰਂ ਘੁਟਤਂ ਚ
ਫਿਰ ਆਖਰੀ ਨੱਕ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਘੁਟਨ ਵਾਲਾ ਨੱਕ ਅੱਖਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਕ੍ਤਂ ਯਾ ਤ੍ਵਨ੍ਯਾ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਿਪੁਲਾ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਲਕੜਣ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ 'ਵਿਪੁਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਂਯੋਗੋਤ੍ਤਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਦਾਰ੍ਘਾਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਤੁ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਯਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਾਰਸ੍ਯੈਵਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅष੍ਟਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪਦਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਪਦਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲਕੜਣ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯੋਦਾਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਦ੍ਵਿਰੁਦਾਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯੇਤਾ ਅष੍ਟੌ ਪਦਸਂਜ੍ਞਾਃ
ਮੱਧ ਵਿਚ ਉੱਚਾ, ਸੁਰ ਵਾਲਾ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਉੱਚਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਪਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪ੍ਰਚਯਸ੍ਥਾਨ੍ਯੁਪੋਦਾਤ੍ਤਂ ਨਿਹਨ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਿਤਃ ਕੇਵਲੋ ਯਤ੍ਰ ਮृਦੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰਿਤਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਰਮ ਸੁਰ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਖਲੁ ਵੈਸ਼੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤੋਚ੍ਚਾਰਣਾ ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਰਣਂ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਤਤ੍ਰ ਵੋਢਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਹਿ ਤਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮਸੁ ਨਿਭृਤਂ ਕਰਣਂ ਸ੍ਵਰਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨੈਵ ਜਾਨੀਯੁਃ
ਸਾਮ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ੁਕੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਜੀਰ੍ਣੋ ਹਾਰਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਃ ਖਲੂषਸਿਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍
ਜਦ ਮਾਲਾ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ਵਾਸਂਤਿਕੀ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਮਧ੍ਯਮਾ ਪਰ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਦ ਤਕ ਵਾਸ ਦੀ ਰਾਤ, ਮੱਧਵਾਲੀ, ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ।
ਵਾਗ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰੁਤ੍ਥਾਯ ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਦ੍ਵਤਧਾਵਨਮ੍
ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਦੋ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਲਾ ਚਾਵਲ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇ ਕਣ੍ਟਕਿਨਃ ਪੁਣ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਿਣਸ਼੍ਚ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਃ
ਸਾਰੇ ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਾਚੀਨੌਦਵਤਿਰ੍ਯਥਾ
ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੂਰਬੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਮੇਧਾਜਨਨ੍ਯੇषਾ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਕਰੀ ਤਥਾ
ਇਹ ਅੱਗ ਦੀ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਹੀ ਧੁਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੀਤ੍ਵਾ ਮਧੁਂ ਘृਤਂ ਚੈਵ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਵਦੇਤ੍
ਮਧੂ ਤੇ ਘੀ ਪੀ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਬੋਲੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਯਥੇष੍ਟਾਂ ਵਾਚਮੁਤ੍ਸृਜੇਤ੍
ਸੱਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਵ੍ਯਣ੍ਡਜਨਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਲੁਪ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਵਿਆੰਜਨਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਕੁਤੀਰ੍ਥਾਦਾਗਤਂ ਦਗ੍ਧਮਪਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ਨ ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਪਾਪਾਹੇਰਿਵ ਕਿਲ੍ਬਿषਾਤ੍
ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਗਲਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ—ਉਸ ਦੀ ਗਲਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ।
ਸੁਸ੍ਵਰੇਣ ਸ੍ਵਵਕ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਰਾਜਤਿ ਨ ਤਕਾਲੋ ਨ ਲਂਬੋष੍ਟੋ ਨ ਚ ਸਰ੍ਵਾਨੁਨਾਸਿਕਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਫ਼ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਨੱਕੀ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਮੋਟੇ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਸਾਰੇ ਨੱਕੀ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ।
ਗਦ੍ਗਦੋ ਬਦ੍ਧਜਿਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ
ਜੋ ਹਕਲਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
ਸ ਤੁ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਦੇਤੋष੍ਠਂ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੋਭਨਮ੍
ਪਰ ਉਹ ਉਹੀ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠ ਚੰਗੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਲਸਾਸ਼੍ਚ ਸਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਯੇषਾਂ ਚ ਵਿਸृਤਂ ਮਨਃ
ਜੋ ਆਲਸੀ ਹਨ, ਬਿਮਾਰ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—
ਸ਼ਨੈਰਧ੍ਵਸੁ ਵਰ੍ਤੇਤ ਯੋਜਨਾਨ੍ਨ ਪਰਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਉਹ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ, ਤੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਜਾਣ।
ਅਗਚ੍ਛਨ੍ਵੈਨਤੇਯੋ ऽਪਿ ਪਦਮੇਕਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੇ ਗਰੁੜ ਵੀ ਨਾ ਚੱਲੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ।
ਬਧਿਰਸ੍ਯੇਵ ਜਲ੍ਪਸ੍ਯ ਵਿਦਗ੍ਧਾ ਵਾਮਲੋਚਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੇਹਰੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰ ਪਰ ਪਰਤੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ।
ਅਪਿ ਰੂਪਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਸਂਦੇਹੇष੍ਵੇਵ ਵਰ੍ਤਤੇ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ੱਕ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।