ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਂ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਦਨ੍ਯਵ੍ਦ੍ਯਕ੍ਤਮੂष੍ਮਣਃ
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੁਰ-ਅੰਤ' ਜਾਣੋ, ਪਰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਉਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮਾਪਨ੍ਨਾਃ ਸ਼षਸਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾ ਯਦਿ
'ਸ਼', '', ਜਾਂ 'ਸ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ
ਨ ਚੈਤਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੁਰੋਪ੍ਸਰਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ।
ऋਚਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਪਾਦਾਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਮਾਨਤਃ
ਰਿਗ-ਵੈਦ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਤੰਤਰ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇਤ ਸਹਾਰੇਫਮਿਮੀਤੇ ਸ੍ਵਰਭਕ੍ਤਯਾ
ਪ੍ਰਤਯਾ ਅਤੇ 'ਰੇਫ' ਨੂੰ ਸੁਰ ਦੀ ਭਾਗਵਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਘੁਮृਕਾਰਂ ਤੁ ਯਦਿ ਤੂष੍ਮਾਣਸਂਯੁਤਃ
ਜਦੋਂ '' ਉਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਾਣੋ।
ਗੁਰੁਵਰ੍ਣਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤृਚਂ ਚਾਤ੍ਰ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਗੁਰੂ ਦਾ ਅੱਖਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਉਧਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਨਿਰृਤਿਪਞ੍ਚਮਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ऋਕਾਰਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; 'ਖ਼' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਇਉਵਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਹੀਨਾ ਕ੍ਵਚਿਦੇਕਪਦਾਕ੍ਰਮਵਿਯੁਕ੍ਤਾ
ਕਈ ਵਾਰੀ 'ਇ' ਤੇ 'ਉ' ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਦ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰੋਦਾ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨੋਦਾ ਚ ਵਿਹਿਤਾਕ੍ਸ਼ਰਚਿਨ੍ਤਕੈਃ
ਨਿਰਧਾਰਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਸੁਰ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੋਵੇਂ ਧੁਨੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼षਸੇषੁ ਵਿਵृਤਾਂ ਤੁ ਹਕਾਰੇ ਸਂਵृਤਾਂ ਵਿਦੁਃ
'ਸ਼' ਤੇ 'ਸ' ਵਿੱਚ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਹ' ਨਾਲ ਬੰਦ ਰੂਪ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕਾਰਂ ਚਾਪ੍ਯੁਕਾਰਂ ਗ੍ਰਸ੍ਤਦੋषਂ ਤਥੈਵ ਚ
'ਇ' ਤੇ 'ਉ' ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਅਥ ਸਾਨ੍ਤਿਕ ਚ ਨਙ੍ਮਸਾਨੁਸ੍ਵਾਰਂ ਘੁਟਤਂ ਚ
ਫਿਰ ਆਖਰੀ ਨੱਕ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਘੁਟਨ ਵਾਲਾ ਨੱਕ ਅੱਖਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਕ੍ਤਂ ਯਾ ਤ੍ਵਨ੍ਯਾ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਿਪੁਲਾ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਲਕੜਣ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ 'ਵਿਪੁਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਂਯੋਗੋਤ੍ਤਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਦਾਰ੍ਘਾਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਤੁ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਯਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਾਰਸ੍ਯੈਵਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅष੍ਟਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪਦਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਪਦਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲਕੜਣ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯੋਦਾਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਦ੍ਵਿਰੁਦਾਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯੇਤਾ ਅष੍ਟੌ ਪਦਸਂਜ੍ਞਾਃ
ਮੱਧ ਵਿਚ ਉੱਚਾ, ਸੁਰ ਵਾਲਾ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਉੱਚਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਪਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪ੍ਰਚਯਸ੍ਥਾਨ੍ਯੁਪੋਦਾਤ੍ਤਂ ਨਿਹਨ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਿਤਃ ਕੇਵਲੋ ਯਤ੍ਰ ਮृਦੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰਿਤਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਰਮ ਸੁਰ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਖਲੁ ਵੈਸ਼੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤੋਚ੍ਚਾਰਣਾ ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਰਣਂ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਤਤ੍ਰ ਵੋਢਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਹਿ ਤਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮਸੁ ਨਿਭृਤਂ ਕਰਣਂ ਸ੍ਵਰਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨੈਵ ਜਾਨੀਯੁਃ
ਸਾਮ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ੁਕੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਜੀਰ੍ਣੋ ਹਾਰਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਃ ਖਲੂषਸਿਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍
ਜਦ ਮਾਲਾ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ਵਾਸਂਤਿਕੀ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਮਧ੍ਯਮਾ ਪਰ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਦ ਤਕ ਵਾਸ ਦੀ ਰਾਤ, ਮੱਧਵਾਲੀ, ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ।
ਵਾਗ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰੁਤ੍ਥਾਯ ਭਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਦ੍ਵਤਧਾਵਨਮ੍
ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਦੋ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਲਾ ਚਾਵਲ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇ ਕਣ੍ਟਕਿਨਃ ਪੁਣ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਿਣਸ਼੍ਚ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਃ
ਸਾਰੇ ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਾਚੀਨੌਦਵਤਿਰ੍ਯਥਾ
ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੂਰਬੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਮੇਧਾਜਨਨ੍ਯੇषਾ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਕਰੀ ਤਥਾ
ਇਹ ਅੱਗ ਦੀ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਹੀ ਧੁਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੀਤ੍ਵਾ ਮਧੁਂ ਘृਤਂ ਚੈਵ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਵਦੇਤ੍
ਮਧੂ ਤੇ ਘੀ ਪੀ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਬੋਲੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਯਥੇष੍ਟਾਂ ਵਾਚਮੁਤ੍ਸृਜੇਤ੍
ਸੱਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।