ਮृਦੁਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਦਧਨ੍ਵਾਂ ਇਤਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਨਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; 'ਦਧਨਵਾ' ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਰਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਨਾਰਦੈਤਨ੍ਮਤਂ ਮਮ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਰੰਗ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪਦਜਾਤੀਨਾਂ ਪਦਾਨ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਚਾਰ ਪਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦਸ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾ ਨ ਤੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਿष੍ਟਤਿ ਸ ਸ੍ਵਰਃ
ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਆੰਜਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਮਣਿਵਦ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸੂਤ੍ਰ ਵਞ੍ਚ ਸ੍ਵਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਵਿਆੰਜਨ ਨੂੰ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਧਾਗਾ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ।
ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਵ੍ਯਜਨਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਰੇਤ ਬਲਵਾਨ੍ਸ੍ਵਰਃ
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆੰਜਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਰ ਮਜ਼ਬੂਤ।
ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਮੁਪਧ੍ਮਾ ਚ ਗਤਿਰष੍ਟਵਿਧੋष੍ਮਣਃ
ਜਿਹਵਾ ਦੀ ਜੜ, ਉਪਧਮਨੀ ਅਤੇ ਉਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਅਠ ਰੂਪ ਚਲਣ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਰਤਾਲਵ੍ਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਜਾਯਤੇ
ਉਥੇ ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਤਾਲਵਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਖ੍ਯਾ ਵਿਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਸਂਹਿਤਾ
ਵਿਆੰਜਨ ਦੀ ਵਧਾਈ 'ਵਿਆੰਜਨ-ਆਖਿਆ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਰ ਦੀ ਮਿਲਾਪ 'ਸੁਰ-ਆਖਿਆ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਾਖ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੁਰ-ਆਖਿਆ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਂ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਦਨ੍ਯਵ੍ਦ੍ਯਕ੍ਤਮੂष੍ਮਣਃ
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੁਰ-ਅੰਤ' ਜਾਣੋ, ਪਰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਉਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮਾਪਨ੍ਨਾਃ ਸ਼षਸਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾ ਯਦਿ
'ਸ਼', '', ਜਾਂ 'ਸ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ
ਨ ਚੈਤਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੁਰੋਪ੍ਸਰਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ।
ऋਚਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਪਾਦਾਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਮਾਨਤਃ
ਰਿਗ-ਵੈਦ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਤੰਤਰ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇਤ ਸਹਾਰੇਫਮਿਮੀਤੇ ਸ੍ਵਰਭਕ੍ਤਯਾ
ਪ੍ਰਤਯਾ ਅਤੇ 'ਰੇਫ' ਨੂੰ ਸੁਰ ਦੀ ਭਾਗਵਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਘੁਮृਕਾਰਂ ਤੁ ਯਦਿ ਤੂष੍ਮਾਣਸਂਯੁਤਃ
ਜਦੋਂ '' ਉਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਾਣੋ।
ਗੁਰੁਵਰ੍ਣਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤृਚਂ ਚਾਤ੍ਰ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਗੁਰੂ ਦਾ ਅੱਖਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਉਧਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਨਿਰृਤਿਪਞ੍ਚਮਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ऋਕਾਰਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; 'ਖ਼' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਇਉਵਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਹੀਨਾ ਕ੍ਵਚਿਦੇਕਪਦਾਕ੍ਰਮਵਿਯੁਕ੍ਤਾ
ਕਈ ਵਾਰੀ 'ਇ' ਤੇ 'ਉ' ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਦ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰੋਦਾ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨੋਦਾ ਚ ਵਿਹਿਤਾਕ੍ਸ਼ਰਚਿਨ੍ਤਕੈਃ
ਨਿਰਧਾਰਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਸੁਰ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੋਵੇਂ ਧੁਨੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼षਸੇषੁ ਵਿਵृਤਾਂ ਤੁ ਹਕਾਰੇ ਸਂਵृਤਾਂ ਵਿਦੁਃ
'ਸ਼' ਤੇ 'ਸ' ਵਿੱਚ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਹ' ਨਾਲ ਬੰਦ ਰੂਪ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕਾਰਂ ਚਾਪ੍ਯੁਕਾਰਂ ਗ੍ਰਸ੍ਤਦੋषਂ ਤਥੈਵ ਚ
'ਇ' ਤੇ 'ਉ' ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਅਥ ਸਾਨ੍ਤਿਕ ਚ ਨਙ੍ਮਸਾਨੁਸ੍ਵਾਰਂ ਘੁਟਤਂ ਚ
ਫਿਰ ਆਖਰੀ ਨੱਕ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਘੁਟਨ ਵਾਲਾ ਨੱਕ ਅੱਖਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮੁਕ੍ਤਂ ਯਾ ਤ੍ਵਨ੍ਯਾ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਿਪੁਲਾ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਲਕੜਣ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ 'ਵਿਪੁਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਂਯੋਗੋਤ੍ਤਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਦਾਰ੍ਘਾਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਤੁ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਯਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਾਰਸ੍ਯੈਵਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅष੍ਟਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪਦਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਪਦਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲਕੜਣ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯੋਦਾਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਦ੍ਵਿਰੁਦਾਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯੇਤਾ ਅष੍ਟੌ ਪਦਸਂਜ੍ਞਾਃ
ਮੱਧ ਵਿਚ ਉੱਚਾ, ਸੁਰ ਵਾਲਾ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਉੱਚਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਪਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪ੍ਰਚਯਸ੍ਥਾਨ੍ਯੁਪੋਦਾਤ੍ਤਂ ਨਿਹਨ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਿਤਃ ਕੇਵਲੋ ਯਤ੍ਰ ਮृਦੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰਿਤਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਰਮ ਸੁਰ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।