ऋਕ੍ਸ੍ਵਰਾ ਤੁਲ੍ਯਯੋਗਾ ਵਾ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੇਵਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ
ਰਿਕ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਜਾਂ ਜੋ ਇਕਸਾਰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਯੇਤੀਕ੍ਸ਼ਰਾਦਿਕਰਣਂ ਪਦਾਨ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਹਿਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਵृਤਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਵੈ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਇਤਿ ਮੇ ਮਤਮ੍
ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ — ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।
ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਦਿਵਤ੍ਸਾਨੁਸृਤਾ ਵਤ੍ਸਾਨੁਸਾਰਿਣੀ ਚਾਗ੍ਰੇ
ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਤਸृਣਾਂ ਵਿਵृਤੀਨਾ ਮਨ੍ਤਰਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕਂ ਭਵੇਤ੍
ਚਾਰ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਖਰਾ ਸਮਾਂ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਿਕਮਨ੍ਯੇषਾਮਨ੍ਯੇषਾਮਣੁਮਾਤ੍ਰਿਕਮ੍
ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਅਣੁ-ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਵੇषੁ ਪਰਸਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇषੁ ਚੋਤ੍ਤਮਾਪਤਿਮ੍
'ਪ' ਵਿੱਚ, ਅਗਲਾ ਅੱਖਰ ਉਸੇ ਵਰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਕਾਰਂ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਕਾਰੇਣ ਤੁ ਰਜ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਅ' ਅੱਖਰ ਲਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਤ' ਨਾਲ ਇਹ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਜ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਣੁਮਾਤ੍ਰਯਾ
ਪਿਛਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਅੱਧ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੇਫੋ ਰਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਲੋਪਸ਼੍ਚ ਸਾਨੁਸ੍ਵਰੋ ऽਪਿ ਵਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕਦੇ ਕਦੇ 'ਰੇਫ', 'ਰੰਗ', ਗੁੰਮ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨਕਸਵਾਰਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮृਦੁਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਦਧਨ੍ਵਾਂ ਇਤਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਨਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; 'ਦਧਨਵਾ' ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਰਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਨਾਰਦੈਤਨ੍ਮਤਂ ਮਮ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਰੰਗ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪਦਜਾਤੀਨਾਂ ਪਦਾਨ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਚਾਰ ਪਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦਸ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾ ਨ ਤੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਿष੍ਟਤਿ ਸ ਸ੍ਵਰਃ
ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਆੰਜਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਮਣਿਵਦ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸੂਤ੍ਰ ਵਞ੍ਚ ਸ੍ਵਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਵਿਆੰਜਨ ਨੂੰ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਧਾਗਾ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ।
ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਵ੍ਯਜਨਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਰੇਤ ਬਲਵਾਨ੍ਸ੍ਵਰਃ
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆੰਜਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਰ ਮਜ਼ਬੂਤ।
ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਮੁਪਧ੍ਮਾ ਚ ਗਤਿਰष੍ਟਵਿਧੋष੍ਮਣਃ
ਜਿਹਵਾ ਦੀ ਜੜ, ਉਪਧਮਨੀ ਅਤੇ ਉਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਅਠ ਰੂਪ ਚਲਣ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਰਤਾਲਵ੍ਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਜਾਯਤੇ
ਉਥੇ ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਤਾਲਵਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਖ੍ਯਾ ਵਿਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਸਂਹਿਤਾ
ਵਿਆੰਜਨ ਦੀ ਵਧਾਈ 'ਵਿਆੰਜਨ-ਆਖਿਆ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਰ ਦੀ ਮਿਲਾਪ 'ਸੁਰ-ਆਖਿਆ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਾਖ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੁਰ-ਆਖਿਆ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਂ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਦਨ੍ਯਵ੍ਦ੍ਯਕ੍ਤਮੂष੍ਮਣਃ
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੁਰ-ਅੰਤ' ਜਾਣੋ, ਪਰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਉਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮਾਪਨ੍ਨਾਃ ਸ਼षਸਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾ ਯਦਿ
'ਸ਼', '', ਜਾਂ 'ਸ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ
ਨ ਚੈਤਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੁਰੋਪ੍ਸਰਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ।
ऋਚਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਪਾਦਾਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਮਾਨਤਃ
ਰਿਗ-ਵੈਦ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਤੰਤਰ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇਤ ਸਹਾਰੇਫਮਿਮੀਤੇ ਸ੍ਵਰਭਕ੍ਤਯਾ
ਪ੍ਰਤਯਾ ਅਤੇ 'ਰੇਫ' ਨੂੰ ਸੁਰ ਦੀ ਭਾਗਵਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਘੁਮृਕਾਰਂ ਤੁ ਯਦਿ ਤੂष੍ਮਾਣਸਂਯੁਤਃ
ਜਦੋਂ '' ਉਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਾਣੋ।
ਗੁਰੁਵਰ੍ਣਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤृਚਂ ਚਾਤ੍ਰ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਗੁਰੂ ਦਾ ਅੱਖਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਉਧਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਨਿਰृਤਿਪਞ੍ਚਮਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ऋਕਾਰਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; 'ਖ਼' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਇਉਵਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਹੀਨਾ ਕ੍ਵਚਿਦੇਕਪਦਾਕ੍ਰਮਵਿਯੁਕ੍ਤਾ
ਕਈ ਵਾਰੀ 'ਇ' ਤੇ 'ਉ' ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਦ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰੋਦਾ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨੋਦਾ ਚ ਵਿਹਿਤਾਕ੍ਸ਼ਰਚਿਨ੍ਤਕੈਃ
ਨਿਰਧਾਰਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਸੁਰ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੋਵੇਂ ਧੁਨੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।