ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਃ ਪਦਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਮਜਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਸ੍ਵਕੇ
ਜੋ ਅਨੁਸਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਆਵੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਦਾਦੌ ਚਾਪਾਦਾਦੌ ਸਂਯੋਗਾਵਗ੍ਰਹੇषੁ ਚ
ਪਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਜਾਂ ਇਕ ਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਰਾਂ ਜਾਂ ਅਵਗ੍ਰਹ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਦਾਦਾਵਪ੍ਯਵਿਚ੍ਛੇਦੇਸਂਯੋਗਾਨ੍ਤੇ ਚ ਤਿष੍ਟਤਾਮ੍
ਪਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਣੁਸ਼ੇषੋ ਹ੍ਰਿਗੋ ਵਾਪਿ ਯੁਗਲਾਦਿਰਵਿਸ੍ਫੁਟਃ
ਬਚੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ 'ਹ੍ਰਿ' ਅੱਖਰ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜੋੜਾ, ਇਹ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਨ੍ਨੀਚਂ ਨੀਚਮੇਵ ਤਦ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਚਯਸ੍ਥਂ ਤਦਪਿ ਨੀਚਮ੍
ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਗੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਿਯਂ ਦੂਤਂ ਘृਤਂ ਚਿਤ੍ਤਮਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਨੀਚਤਃ
'ਪ੍ਰਿਯ', 'ਦੂਤ', 'ਘ੍ਰਿਤ', 'ਚਿੱਤ' ਅਤੇ 'ਅਤੀ' ਸ਼ਬਦ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਤੇषੁ ਸਪਵਿਤ੍ਰੇषੁ ਨੀਚਾਦੁਞ੍ਚਾਰ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਚਾਰਨ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਟੋਨ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਾਨਰੋਨਕਾਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰਿਤਾ ਨਰਾਃ
'ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ' ਅਤੇ 'ਓ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਵੀ, ਹੇ ਮਨੁੱਖੋ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਅਦੀਰ੍ਘਂ ਦੀਰ੍ਘਵਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਵਰਂ ਯਤ੍ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਹਰੀ ਲਹਿਜ਼ਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਮੇषਕਾਲੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਕਾਲੇਤਿ ਚਾਪਰੇ
ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
ऋਕ੍ਸ੍ਵਰਾ ਤੁਲ੍ਯਯੋਗਾ ਵਾ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੇਵਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ
ਰਿਕ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਜਾਂ ਜੋ ਇਕਸਾਰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਯੇਤੀਕ੍ਸ਼ਰਾਦਿਕਰਣਂ ਪਦਾਨ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਹਿਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਵृਤਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਵੈ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਇਤਿ ਮੇ ਮਤਮ੍
ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ — ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।
ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਦਿਵਤ੍ਸਾਨੁਸृਤਾ ਵਤ੍ਸਾਨੁਸਾਰਿਣੀ ਚਾਗ੍ਰੇ
ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਤਸृਣਾਂ ਵਿਵृਤੀਨਾ ਮਨ੍ਤਰਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕਂ ਭਵੇਤ੍
ਚਾਰ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਖਰਾ ਸਮਾਂ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਿਕਮਨ੍ਯੇषਾਮਨ੍ਯੇषਾਮਣੁਮਾਤ੍ਰਿਕਮ੍
ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਅਣੁ-ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਵੇषੁ ਪਰਸਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇषੁ ਚੋਤ੍ਤਮਾਪਤਿਮ੍
'ਪ' ਵਿੱਚ, ਅਗਲਾ ਅੱਖਰ ਉਸੇ ਵਰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਕਾਰਂ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਕਾਰੇਣ ਤੁ ਰਜ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਅ' ਅੱਖਰ ਲਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਤ' ਨਾਲ ਇਹ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਜ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਣੁਮਾਤ੍ਰਯਾ
ਪਿਛਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਅੱਧ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੇਫੋ ਰਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਲੋਪਸ਼੍ਚ ਸਾਨੁਸ੍ਵਰੋ ऽਪਿ ਵਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕਦੇ ਕਦੇ 'ਰੇਫ', 'ਰੰਗ', ਗੁੰਮ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨਕਸਵਾਰਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮृਦੁਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਦਧਨ੍ਵਾਂ ਇਤਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਨਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; 'ਦਧਨਵਾ' ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਰਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਨਾਰਦੈਤਨ੍ਮਤਂ ਮਮ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਰੰਗ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪਦਜਾਤੀਨਾਂ ਪਦਾਨ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਚਾਰ ਪਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦਸ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾ ਨ ਤੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਿष੍ਟਤਿ ਸ ਸ੍ਵਰਃ
ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਆੰਜਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਮਣਿਵਦ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸੂਤ੍ਰ ਵਞ੍ਚ ਸ੍ਵਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਵਿਆੰਜਨ ਨੂੰ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਧਾਗਾ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ।
ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਵ੍ਯਜਨਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਰੇਤ ਬਲਵਾਨ੍ਸ੍ਵਰਃ
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆੰਜਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਰ ਮਜ਼ਬੂਤ।
ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਮੁਪਧ੍ਮਾ ਚ ਗਤਿਰष੍ਟਵਿਧੋष੍ਮਣਃ
ਜਿਹਵਾ ਦੀ ਜੜ, ਉਪਧਮਨੀ ਅਤੇ ਉਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਅਠ ਰੂਪ ਚਲਣ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਰਤਾਲਵ੍ਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਜਾਯਤੇ
ਉਥੇ ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਤਾਲਵਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਖ੍ਯਾ ਵਿਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਸਂਹਿਤਾ
ਵਿਆੰਜਨ ਦੀ ਵਧਾਈ 'ਵਿਆੰਜਨ-ਆਖਿਆ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਰ ਦੀ ਮਿਲਾਪ 'ਸੁਰ-ਆਖਿਆ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਾਖ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੁਰ-ਆਖਿਆ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।