ਇਕਾਰਂ ਯਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯੇਯੁਰਿਕਾਰੇਣੈਵ ਸਂਯੁਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ 'ਇ' ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਹੋਰ 'ਇ' ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਸ੍ਵਰੇ ਚੇਤ੍ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਯਤ੍ਰ ਵਿਵृਤਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਹਿਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ,
ਤਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਰਃ ਸ ਜਾਤ੍ਯੇਨ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਕ੍ਸ਼ੈਪ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸੁਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਉਚਾਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਿਰੋਵਿਰਾਮੋ ਵਿष੍ਕषਿਤੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਲਿष੍ਟੋ ਹੀਈਗੋਵਰ੍ਣਃ
ਜਦੋਂ ਧੁਨੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਹੀਗੋਵਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਞ੍ਚਾਦੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਰਂ ਯਦ੍ਯਦਿਹਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍
ਜੇ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਇਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਹੋਵੇ,
ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤਃ ਸ੍ਵਾਰਾਃ ਕਂषਂਪੁਂਸ਼੍ਫੁਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤਃ
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਉਚਾਰਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਸ, ਪੁੰ, ਸਫੁਟੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕਾਰਾਨ੍ਤੇ ਪਦੇ ਪੂਰ੍ਵ ਉਕਾਰੇ ਪਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ 'ਇ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਗਲਾ ਸ਼ਬਦ 'ਉ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ,
ਇਕਾਰਾਨ੍ਤੇ ਪਦੇ ਚੈਵੋਕਾਰਦ੍ਵਯਂ ਪਰੇ ਪਦੇ
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ 'ਇ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦੋ 'ਉ' ਆਉਣ,
ਤ੍ਰਯੋ ਦੀਰ੍ਘਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਯੇ ਚ ਸਂਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰੇषੁ ਵੈ
ਤਿੰਨ ਲੰਬੇ ਸੁਰ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ।
ਅਨੇਕਾਨਾਮੁਦਾਤ੍ਤਾਨਾਮਨੁਦਾਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਯਦਿ
ਜੇ ਕਈ ਉੱਚੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਆਵੇ,
ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਭृਤੀਨਿ ਸ੍ਯੁਰੁਦਾਤ੍ਤਾਨ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਤੁ
ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਉੱਚੇ ਅੱਖਰ ਹੋਣ,
ਨ ਰੇਫੇ ਵਾ ਹਕਾਰੇ ਵਾ ਦ੍ਵਿਰ੍ਭਾਵੋ ਜਾਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
'ਰ' ਜਾਂ 'ਹ' ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਹਰਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤੁ ਤृਤੀਯੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਥਮੇਨ ਤੁ
ਚੌਥਾ ਤੀਜੇ ਨਾਲ, ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪਰਤੋ ਯਦਿ
ਜੇ ਅਗਲਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਗਾਨ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ ਸ਼षਸੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਮਨ੍ਤਸ੍ਥੈਰ੍ਵਾਪਿ ਸਂਯੁਤਾਨ੍
ਵਰਗ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ 'ਸ਼', '', 'ਸ' ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ,
ਤृਤੀਯਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥਾਦਿਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਤੀਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ, ਤੇ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ,
ਅਨੁਸ੍ਵਾਰੋਪਧਾਮੂਲਾ ਤਾਨ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕ੍ਰਮਤਃ ਪਰਮ੍
ਅਨੁਸਵਾਰ, ਉਪਧਮਾਨੀਅ ਤੇ ਮੂਰਧਨਿਆ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਯੋਗੋ ਯਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਰ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਵਿਰਤੇ ਪਦੇ
ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆੰਜਨ ਆਵੇ,
ਸਂਯੋਗੇ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਯਤ੍ਰ ਉਦ੍ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਤਨਂ ਤਥਾ
ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ, ਉਚਾਰਣ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਬਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤੁ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਪਰਂ ਸਂਯੋਗਨਾਯਕਮ੍
ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਗਲਾ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਸ੍ਵਾਰਃ ਪਦਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਮਜਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਸ੍ਵਕੇ
ਜੋ ਅਨੁਸਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਆਵੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਦਾਦੌ ਚਾਪਾਦਾਦੌ ਸਂਯੋਗਾਵਗ੍ਰਹੇषੁ ਚ
ਪਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਜਾਂ ਇਕ ਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਰਾਂ ਜਾਂ ਅਵਗ੍ਰਹ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਦਾਦਾਵਪ੍ਯਵਿਚ੍ਛੇਦੇਸਂਯੋਗਾਨ੍ਤੇ ਚ ਤਿष੍ਟਤਾਮ੍
ਪਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਣੁਸ਼ੇषੋ ਹ੍ਰਿਗੋ ਵਾਪਿ ਯੁਗਲਾਦਿਰਵਿਸ੍ਫੁਟਃ
ਬਚੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ 'ਹ੍ਰਿ' ਅੱਖਰ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜੋੜਾ, ਇਹ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਨ੍ਨੀਚਂ ਨੀਚਮੇਵ ਤਦ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਚਯਸ੍ਥਂ ਤਦਪਿ ਨੀਚਮ੍
ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਗੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਿਯਂ ਦੂਤਂ ਘृਤਂ ਚਿਤ੍ਤਮਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਨੀਚਤਃ
'ਪ੍ਰਿਯ', 'ਦੂਤ', 'ਘ੍ਰਿਤ', 'ਚਿੱਤ' ਅਤੇ 'ਅਤੀ' ਸ਼ਬਦ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਤੇषੁ ਸਪਵਿਤ੍ਰੇषੁ ਨੀਚਾਦੁਞ੍ਚਾਰ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਚਾਰਨ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਟੋਨ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਾਨਰੋਨਕਾਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰਿਤਾ ਨਰਾਃ
'ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ' ਅਤੇ 'ਓ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਵੀ, ਹੇ ਮਨੁੱਖੋ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਅਦੀਰ੍ਘਂ ਦੀਰ੍ਘਵਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਵਰਂ ਯਤ੍ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਹਰੀ ਲਹਿਜ਼ਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਮੇषਕਾਲੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਕਾਲੇਤਿ ਚਾਪਰੇ
ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।