ਉਚ੍ਚਨੀਚਸ੍ਯ ਯਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ 'ਸਧਾਰਣ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਦਾਤ੍ਤੇ ਨਿषਾਦਗਾਨ੍ਧਾਰਾਵਨੁਦਾਤ੍ਤੇਂ ऋषਭਧੈਵਤੋ
ਉਦਾੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ ਹਨ; ਅਨੁਦਾੱਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਹਨ।
ਯਤ੍ਰ ਕਖਪਰਾ ਊष੍ਮਾ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਪ੍ਰਯੋਜਨਾਃ
ਜਿੱਥੇ ਕਕ-ਵਰਗ, ਉਸ਼ਮ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਜਿਹਵਾ-ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,
ਜਾਤ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੈਪ੍ਰੋ ऽਭਿਨਿਹਿਤ ਸ੍ਤੈਰਵ੍ਯਞ੍ਜਨ ਏਵ ਚ
ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਤ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹਨ,
ਸ੍ਵਰਾਣਾਮਹਮੇਤੇषਾਂ ਪृਥਗ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਸਪਕਾਰਂ ਸਵਂ ਵਾਪਿ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਂ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਕ, ਵ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਸਵਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਉਵਰ੍ਣੋ ਯਦੋਦਾਤ੍ਤਾਵਾਪਦ੍ਯੇਤੇ ਪਵੌ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਿੱਥੇ 'ਇ' ਵਾਲਾ ਸੁਰ ਉਦਾੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ 'ਪ' ਤੇ 'ਵ' ਵਿੱਚ ਵੀ,
ਏਓ ਆਭ੍ਯਾਮੁਦਾਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਕਾਰੋ ਨਿਹਿਤਸ਼੍ਚ ਯਃ
ਜਿੱਥੇ 'ਏ' ਜਾਂ 'ਓ' ਦੋ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ 'ਅ' ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਉਦਾਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵੇ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਨ੍ਦਸਿ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਦਾੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਗ੍ਰਹਾਤ੍ਪਰਂ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਅਵਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,
ਇਕਾਰਂ ਯਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯੇਯੁਰਿਕਾਰੇਣੈਵ ਸਂਯੁਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ 'ਇ' ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਹੋਰ 'ਇ' ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਸ੍ਵਰੇ ਚੇਤ੍ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਯਤ੍ਰ ਵਿਵृਤਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਹਿਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ,
ਤਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਰਃ ਸ ਜਾਤ੍ਯੇਨ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਕ੍ਸ਼ੈਪ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸੁਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਉਚਾਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਿਰੋਵਿਰਾਮੋ ਵਿष੍ਕषਿਤੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਲਿष੍ਟੋ ਹੀਈਗੋਵਰ੍ਣਃ
ਜਦੋਂ ਧੁਨੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਹੀਗੋਵਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਞ੍ਚਾਦੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਰਂ ਯਦ੍ਯਦਿਹਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍
ਜੇ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਇਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਹੋਵੇ,
ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤਃ ਸ੍ਵਾਰਾਃ ਕਂषਂਪੁਂਸ਼੍ਫੁਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤਃ
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਉਚਾਰਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਸ, ਪੁੰ, ਸਫੁਟੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕਾਰਾਨ੍ਤੇ ਪਦੇ ਪੂਰ੍ਵ ਉਕਾਰੇ ਪਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ 'ਇ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਗਲਾ ਸ਼ਬਦ 'ਉ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ,
ਇਕਾਰਾਨ੍ਤੇ ਪਦੇ ਚੈਵੋਕਾਰਦ੍ਵਯਂ ਪਰੇ ਪਦੇ
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ 'ਇ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦੋ 'ਉ' ਆਉਣ,
ਤ੍ਰਯੋ ਦੀਰ੍ਘਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਯੇ ਚ ਸਂਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰੇषੁ ਵੈ
ਤਿੰਨ ਲੰਬੇ ਸੁਰ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ।
ਅਨੇਕਾਨਾਮੁਦਾਤ੍ਤਾਨਾਮਨੁਦਾਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਯਦਿ
ਜੇ ਕਈ ਉੱਚੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਆਵੇ,
ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਭृਤੀਨਿ ਸ੍ਯੁਰੁਦਾਤ੍ਤਾਨ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਤੁ
ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਉੱਚੇ ਅੱਖਰ ਹੋਣ,
ਨ ਰੇਫੇ ਵਾ ਹਕਾਰੇ ਵਾ ਦ੍ਵਿਰ੍ਭਾਵੋ ਜਾਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
'ਰ' ਜਾਂ 'ਹ' ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਹਰਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤੁ ਤृਤੀਯੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਥਮੇਨ ਤੁ
ਚੌਥਾ ਤੀਜੇ ਨਾਲ, ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪਰਤੋ ਯਦਿ
ਜੇ ਅਗਲਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਗਾਨ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ ਸ਼षਸੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਮਨ੍ਤਸ੍ਥੈਰ੍ਵਾਪਿ ਸਂਯੁਤਾਨ੍
ਵਰਗ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ 'ਸ਼', '', 'ਸ' ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ,
ਤृਤੀਯਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥਾਦਿਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਤੀਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ, ਤੇ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ,
ਅਨੁਸ੍ਵਾਰੋਪਧਾਮੂਲਾ ਤਾਨ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕ੍ਰਮਤਃ ਪਰਮ੍
ਅਨੁਸਵਾਰ, ਉਪਧਮਾਨੀਅ ਤੇ ਮੂਰਧਨਿਆ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਯੋਗੋ ਯਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਰ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਵਿਰਤੇ ਪਦੇ
ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆੰਜਨ ਆਵੇ,
ਸਂਯੋਗੇ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਯਤ੍ਰ ਉਦ੍ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਤਨਂ ਤਥਾ
ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ, ਉਚਾਰਣ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਬਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤੁ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਪਰਂ ਸਂਯੋਗਨਾਯਕਮ੍
ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਗਲਾ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।