ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਗਤਿਃ ਪਦਾਨ੍ਤਸ੍ਥਿਤਸਂਧਿਃ ਸਹੋष੍ਮਭਿਃ
ਚਲਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਧੀ, ਤੇ ਉਸ਼ਮਾ ਨਾਲ।
ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਾਵਿਰਤਾਨਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਘੁਟਾਨਿ ਚ
ਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਕੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਛੋਟੀ, ਲੰਬੀ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੀਪ੍ਤਾਮੁਦਾਤ੍ਤੇ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਦੀਪ੍ਤਾਂ ਚ ਸ੍ਵਰਿਤੇ ਵਿਦੁਃ
ਉਦਾਤਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਮਕ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚਾਨੁਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਿਤਪ੍ਰਚਿਤੇ ਤਥਾ
ਉਦਾਤਤ, ਅਨੁਦਾਤਤ ਅਤੇ ਸਵਰਿਤ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਆਚਿਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰਤ੍ਰਯਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯ ਏਵੋਦਾਤ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਏਵ ਸ੍ਵਰਿਤਾਤ੍ਪਰਃ
ਜੋ ਉਦਾੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੋ ऽਤੀਤਸ੍ਵਰਃ ਸ੍ਵਰਿਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਅੱਖਰ ਦਾ ਸੁਰ, ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤੁ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਇਹ ਸੁਰ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਰਾਨ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਦੀ ਸੁਣਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਚ੍ਚਾਦੁਞ੍ਚਤਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨੀਚਾਨ੍ਨੀਚਤਰਂ ਤਥਾ
ਉੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਉਚ੍ਚਨੀਚਸ੍ਯ ਯਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ 'ਸਧਾਰਣ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਦਾਤ੍ਤੇ ਨਿषਾਦਗਾਨ੍ਧਾਰਾਵਨੁਦਾਤ੍ਤੇਂ ऋषਭਧੈਵਤੋ
ਉਦਾੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ ਹਨ; ਅਨੁਦਾੱਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਹਨ।
ਯਤ੍ਰ ਕਖਪਰਾ ਊष੍ਮਾ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਪ੍ਰਯੋਜਨਾਃ
ਜਿੱਥੇ ਕਕ-ਵਰਗ, ਉਸ਼ਮ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਜਿਹਵਾ-ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,
ਜਾਤ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੈਪ੍ਰੋ ऽਭਿਨਿਹਿਤ ਸ੍ਤੈਰਵ੍ਯਞ੍ਜਨ ਏਵ ਚ
ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਤ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹਨ,
ਸ੍ਵਰਾਣਾਮਹਮੇਤੇषਾਂ ਪृਥਗ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਸਪਕਾਰਂ ਸਵਂ ਵਾਪਿ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਂ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਕ, ਵ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਸਵਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਉਵਰ੍ਣੋ ਯਦੋਦਾਤ੍ਤਾਵਾਪਦ੍ਯੇਤੇ ਪਵੌ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਿੱਥੇ 'ਇ' ਵਾਲਾ ਸੁਰ ਉਦਾੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ 'ਪ' ਤੇ 'ਵ' ਵਿੱਚ ਵੀ,
ਏਓ ਆਭ੍ਯਾਮੁਦਾਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਕਾਰੋ ਨਿਹਿਤਸ਼੍ਚ ਯਃ
ਜਿੱਥੇ 'ਏ' ਜਾਂ 'ਓ' ਦੋ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ 'ਅ' ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਉਦਾਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵੇ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਨ੍ਦਸਿ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਦਾੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਗ੍ਰਹਾਤ੍ਪਰਂ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਅਵਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,
ਇਕਾਰਂ ਯਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯੇਯੁਰਿਕਾਰੇਣੈਵ ਸਂਯੁਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ 'ਇ' ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਹੋਰ 'ਇ' ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਸ੍ਵਰੇ ਚੇਤ੍ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਯਤ੍ਰ ਵਿਵृਤਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਹਿਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ,
ਤਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਰਃ ਸ ਜਾਤ੍ਯੇਨ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਕ੍ਸ਼ੈਪ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸੁਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਉਚਾਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਿਰੋਵਿਰਾਮੋ ਵਿष੍ਕषਿਤੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਲਿष੍ਟੋ ਹੀਈਗੋਵਰ੍ਣਃ
ਜਦੋਂ ਧੁਨੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਹੀਗੋਵਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਞ੍ਚਾਦੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਰਂ ਯਦ੍ਯਦਿਹਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍
ਜੇ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਇਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਹੋਵੇ,
ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤਃ ਸ੍ਵਾਰਾਃ ਕਂषਂਪੁਂਸ਼੍ਫੁਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤਃ
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਉਚਾਰਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਸ, ਪੁੰ, ਸਫੁਟੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕਾਰਾਨ੍ਤੇ ਪਦੇ ਪੂਰ੍ਵ ਉਕਾਰੇ ਪਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ 'ਇ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਗਲਾ ਸ਼ਬਦ 'ਉ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ,
ਇਕਾਰਾਨ੍ਤੇ ਪਦੇ ਚੈਵੋਕਾਰਦ੍ਵਯਂ ਪਰੇ ਪਦੇ
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ 'ਇ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦੋ 'ਉ' ਆਉਣ,
ਤ੍ਰਯੋ ਦੀਰ੍ਘਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਯੇ ਚ ਸਂਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰੇषੁ ਵੈ
ਤਿੰਨ ਲੰਬੇ ਸੁਰ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ।
ਅਨੇਕਾਨਾਮੁਦਾਤ੍ਤਾਨਾਮਨੁਦਾਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਯਦਿ
ਜੇ ਕਈ ਉੱਚੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਆਵੇ,