ਕ੍ਰੁष੍ਟੇਨ ਦੇਵਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਥਮੇਨ ਤੁ ਮਾਨੁषਾਃ
ਦੇਵਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲੇ ਸੁਰ ਨਾਲ।
ਅਨ੍ਧਜਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਵਰਜੀਵਿਨਃ
ਅੰਧ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤਿਸ੍ਵਰੇਣ ਨੀਚੇਨ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਃ
ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਜਗਤ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ।
ਦੀਪ੍ਤਾਯਤਾਕਰੁਣਾਨਾਂ ਮृਦੁਮਧ੍ਯਮਯੋਸ੍ਤਥਾ
ਚਮਕਦਾਰ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਦਇਆਲੂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਰਦੂ ਤੇ ਮੱਧਮ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹਨ।
ਦੀਪ੍ਤਾ ਮਨ੍ਦ੍ਰੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯ ਚ ਪ੍ਰਚਤੁਰ੍ਥੇ ਤਥੈਵ ਚ
ਚਮਕ ਮੰਦਰ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤਯੋ ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਮृਦੁਮਧ੍ਯਾਯਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਦੂਜੇ ਸੁਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਮਰਦੂ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਯਤਾਤ੍ਵਂ ਭਵੇਨ੍ਨੀਚੇ ਮृਦੁਤਾ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ
ਲੰਬਾਈ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਰਦੂਤਾ ਉਸਦੇ ਉਲਟ ਵਿੱਚ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਿਰਤਾ ਯਾ ਤੁ ਕ੍ਰੁष੍ਟਸ਼੍ਚ ਪਰਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਿਰਤਾ ਯਾ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਥੇ ਜੋ ਰੋਕੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਤਿਤਾਰਸ਼੍ਰੁਤਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਰਯੋਰ੍ਨਾਪਿ ਚਾਨ੍ਤਰੇ
ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਸੁਰਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਗਤਿਃ ਪਦਾਨ੍ਤਸ੍ਥਿਤਸਂਧਿਃ ਸਹੋष੍ਮਭਿਃ
ਚਲਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਧੀ, ਤੇ ਉਸ਼ਮਾ ਨਾਲ।
ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਾਵਿਰਤਾਨਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਘੁਟਾਨਿ ਚ
ਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਕੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਛੋਟੀ, ਲੰਬੀ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੀਪ੍ਤਾਮੁਦਾਤ੍ਤੇ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਦੀਪ੍ਤਾਂ ਚ ਸ੍ਵਰਿਤੇ ਵਿਦੁਃ
ਉਦਾਤਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਮਕ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚਾਨੁਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਿਤਪ੍ਰਚਿਤੇ ਤਥਾ
ਉਦਾਤਤ, ਅਨੁਦਾਤਤ ਅਤੇ ਸਵਰਿਤ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਆਚਿਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰਤ੍ਰਯਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯ ਏਵੋਦਾਤ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਏਵ ਸ੍ਵਰਿਤਾਤ੍ਪਰਃ
ਜੋ ਉਦਾੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੋ ऽਤੀਤਸ੍ਵਰਃ ਸ੍ਵਰਿਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਅੱਖਰ ਦਾ ਸੁਰ, ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤੁ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਇਹ ਸੁਰ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਰਾਨ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਦੀ ਸੁਣਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਚ੍ਚਾਦੁਞ੍ਚਤਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨੀਚਾਨ੍ਨੀਚਤਰਂ ਤਥਾ
ਉੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਉਚ੍ਚਨੀਚਸ੍ਯ ਯਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ 'ਸਧਾਰਣ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਦਾਤ੍ਤੇ ਨਿषਾਦਗਾਨ੍ਧਾਰਾਵਨੁਦਾਤ੍ਤੇਂ ऋषਭਧੈਵਤੋ
ਉਦਾੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ ਹਨ; ਅਨੁਦਾੱਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਹਨ।
ਯਤ੍ਰ ਕਖਪਰਾ ਊष੍ਮਾ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਪ੍ਰਯੋਜਨਾਃ
ਜਿੱਥੇ ਕਕ-ਵਰਗ, ਉਸ਼ਮ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਜਿਹਵਾ-ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,
ਜਾਤ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੈਪ੍ਰੋ ऽਭਿਨਿਹਿਤ ਸ੍ਤੈਰਵ੍ਯਞ੍ਜਨ ਏਵ ਚ
ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਤ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹਨ,
ਸ੍ਵਰਾਣਾਮਹਮੇਤੇषਾਂ ਪृਥਗ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਸਪਕਾਰਂ ਸਵਂ ਵਾਪਿ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਂ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਕ, ਵ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਸਵਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਉਵਰ੍ਣੋ ਯਦੋਦਾਤ੍ਤਾਵਾਪਦ੍ਯੇਤੇ ਪਵੌ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਿੱਥੇ 'ਇ' ਵਾਲਾ ਸੁਰ ਉਦਾੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ 'ਪ' ਤੇ 'ਵ' ਵਿੱਚ ਵੀ,
ਏਓ ਆਭ੍ਯਾਮੁਦਾਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਕਾਰੋ ਨਿਹਿਤਸ਼੍ਚ ਯਃ
ਜਿੱਥੇ 'ਏ' ਜਾਂ 'ਓ' ਦੋ ਉਦਾੱਤ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ 'ਅ' ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਉਦਾਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵੇ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਨ੍ਦਸਿ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਦਾੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਗ੍ਰਹਾਤ੍ਪਰਂ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਅਵਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,