ਸ੍ਵਰਾਤ੍ਸ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਂਕ੍ਰਾਮਂਸ੍ਵਰਸਂਧਿਮਨੁਲ੍ਬਣਮ੍
ਸੁਰ ਤੋਂ ਸੁਰ ਦੀ ਬਦਲਾਵ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੇ ਨਰਮ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਨਾਗਤਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਵਿषਮਾਹਤਮ੍
ਜੋ ਸੁਰ ਆਇਆ ਨਹੀਂ, ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਟੁੱਟਿਆ ਜਾਂ ਅਣਸਮਝ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ।
ਸ੍ਵਰਃ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਮਤਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਸੁਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆ।
ਅਭ੍ਯਾਸਾਰ੍ਥੇ ਦ੍ਰੁਤਾਂ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਰ੍ਥੇ ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਾਮ੍
ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਢੰਗ, ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਈ ਮਧਮ ਢੰਗ।
ਗृਹੀਤਗ੍ਰਨ੍ਥ ਏਵਂ ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋਞ੍ਚਾਰਣਸ਼ੈਕ੍ਸ਼ਕਾਨ੍
ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਸਿੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ।
ਕ੍ਰੁष੍ਟਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ਸ੍ਥਾਨਂ ਲਲਾਟੇ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਯ ਤੁ
ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਦਾ ਥਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਸੁਰ ਦਾ ਥਾਂ ਮੱਥੇ ਤੇ।
ਕਣ੍ਠਸ੍ਥਾਨਂ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਸਨੋਚ੍ਯਤੇ
ਚੌਥੇ ਮੰਦਰ ਸੁਰ ਦਾ ਥਾਂ ਜੀਭ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗੁष੍ਟਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮੇ ਵ੍ਰੁष੍ਟੋ ਹ੍ਯਙ੍ਗੁष੍ਟਂ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ੍ਵਰਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਗੂਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਸੁਰ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਮਿਕਾਯਾਂ षਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਕਨਿष੍ਟਾਯਾਂ ਤੁ ਧੈਵਤਃ
ਛੇਵਾਂ ਸੁਰ ਅਨਾਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ, ਧੈਵਤ, ਕਨਿਸ਼ਟਾ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਅਪਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦਮਧ੍ਯਤ੍ਵਾ ਦਵ੍ਯਯਤ੍ਵਾਞ੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਤਰ ਦੀ ਕਮੀ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿਣਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਰੁष੍ਟੇਨ ਦੇਵਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਥਮੇਨ ਤੁ ਮਾਨੁषਾਃ
ਦੇਵਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲੇ ਸੁਰ ਨਾਲ।
ਅਨ੍ਧਜਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਵਰਜੀਵਿਨਃ
ਅੰਧ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤਿਸ੍ਵਰੇਣ ਨੀਚੇਨ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਃ
ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਜਗਤ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ।
ਦੀਪ੍ਤਾਯਤਾਕਰੁਣਾਨਾਂ ਮृਦੁਮਧ੍ਯਮਯੋਸ੍ਤਥਾ
ਚਮਕਦਾਰ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਦਇਆਲੂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਰਦੂ ਤੇ ਮੱਧਮ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹਨ।
ਦੀਪ੍ਤਾ ਮਨ੍ਦ੍ਰੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯ ਚ ਪ੍ਰਚਤੁਰ੍ਥੇ ਤਥੈਵ ਚ
ਚਮਕ ਮੰਦਰ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤਯੋ ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਮृਦੁਮਧ੍ਯਾਯਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਦੂਜੇ ਸੁਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਮਰਦੂ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਯਤਾਤ੍ਵਂ ਭਵੇਨ੍ਨੀਚੇ ਮृਦੁਤਾ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ
ਲੰਬਾਈ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਰਦੂਤਾ ਉਸਦੇ ਉਲਟ ਵਿੱਚ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਿਰਤਾ ਯਾ ਤੁ ਕ੍ਰੁष੍ਟਸ਼੍ਚ ਪਰਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਿਰਤਾ ਯਾ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਥੇ ਜੋ ਰੋਕੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਤਿਤਾਰਸ਼੍ਰੁਤਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਰਯੋਰ੍ਨਾਪਿ ਚਾਨ੍ਤਰੇ
ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਸੁਰਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਗਤਿਃ ਪਦਾਨ੍ਤਸ੍ਥਿਤਸਂਧਿਃ ਸਹੋष੍ਮਭਿਃ
ਚਲਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਧੀ, ਤੇ ਉਸ਼ਮਾ ਨਾਲ।
ਸ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਾਵਿਰਤਾਨਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਘੁਟਾਨਿ ਚ
ਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਕੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਛੋਟੀ, ਲੰਬੀ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੀਪ੍ਤਾਮੁਦਾਤ੍ਤੇ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਦੀਪ੍ਤਾਂ ਚ ਸ੍ਵਰਿਤੇ ਵਿਦੁਃ
ਉਦਾਤਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਮਕ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚਾਨੁਦਾਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਿਤਪ੍ਰਚਿਤੇ ਤਥਾ
ਉਦਾਤਤ, ਅਨੁਦਾਤਤ ਅਤੇ ਸਵਰਿਤ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਆਚਿਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰਤ੍ਰਯਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯ ਏਵੋਦਾਤ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਏਵ ਸ੍ਵਰਿਤਾਤ੍ਪਰਃ
ਜੋ ਉਦਾੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੋ ऽਤੀਤਸ੍ਵਰਃ ਸ੍ਵਰਿਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਅੱਖਰ ਦਾ ਸੁਰ, ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤੁ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਇਹ ਸੁਰ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਰਾਨ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਦੀ ਸੁਣਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਚ੍ਚਾਦੁਞ੍ਚਤਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨੀਚਾਨ੍ਨੀਚਤਰਂ ਤਥਾ
ਉੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।