ਯਸ੍ਮਾ ਤ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮੇ ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੈਸ਼ਿਕਮਧ੍ਯਮਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਮੱਧਮ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕਸ਼੍ਯਪਃ ਕੈਸ਼ਿਕਂ ਪ੍ਰਾਹ ਮਧ੍ਯਮਗ੍ਰਾਮਸਂਭਵਮ੍
ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਮੱਧਮ ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵੇਤਿ ਵਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਜ੍ਞੇਯਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਰੋਚਨਮ੍
‘ਵੇਤੀ’ ਵਾਦਯ ਦੀ ਨਾਂ ਹੈ; ਇਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ।
ਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਸ ਗਾਨ੍ਧਾਰਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤ੍ਵृषਭਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਦੂਜਾ ਗਾਂਧਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षष੍ਠੋ ਨਿषਾਦੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਪਞ੍ਚਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਛੇਵਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਜਾਣੋ; ਸੱਤਵਾਂ ਪੰਜਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜਾਵਿਕੇ ਤੁ ਗਾਨ੍ਧਾਰਂ ਕ੍ਰੈਞ੍ਚੋ ਵਦਤਿ ਮਧ੍ਯਮਮ੍
ਭੇਡ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੈੰਜ ਮੱਧਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼੍ਵਸ੍ਤੁ ਧੈਵਤਂ ਵਕ੍ਤਿ ਨਿषਆਦਂ ਵਕ੍ਤਿ ਕੁਞ੍ਜਰਃ
ਘੋੜਾ ਧੈਵਤ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ; ਹਾਥੀ ਨਿਸ਼ਾਦ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ।
ਗਾਨ੍ਧਾਰਸ੍ਤ੍ਵਨੁਨਾਸਿਕ੍ਯ ਉਰਸੋ ਮਧ੍ਯਮਃ ਸ੍ਵਰਃ
ਗਾਂਧਾਰ ਨੱਕ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਛਾਤੀ ਦਾ ਸੁਰ ਹੈ।
ਲਲਾਟਾਦ੍ਧੈਵਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿषਾਦਂ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਜਮ੍
ਧੈਵਤ ਲਲਾਟ ਤੋਂ ਜਾਣੋ; ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਭ ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
षਙ੍ਭਿਃ ਸਂ ਜਾਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍षਙ੍ਜ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਸ਼ੰਗ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਜਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਨਰ੍ਦਤ੍ਯृषਭਵਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦृषੇਰ੍ਭ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਭਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਤਿ ਗਨ੍ਧਵਹਃ ਪੁਣ੍ਯੋ ਗਾਨ੍ਧਾਰਸ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ
ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਂਧਾਰਾ ਸੁਗੰਧ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗਾਂਧਾਰਾ ਪਿਆ।
ਨਾਭਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਮਧ੍ਯਵਰ੍ਤੀ ਮਧ੍ਯਮਤ੍ਵਂ ਸਮਰ੍ਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜੋ ਸੁਰ ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੱਧ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਸ੍ਥਾਨੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਮਤ੍ਵਂ ਵਿਧੀਯਤੇ
ਇਹ ਸੁਰ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੇषਾਨ੍ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਵਰਾਂਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਪਞ੍ਚਸ੍ਥਾਨੋਤ੍ਥਿਤਾਨ੍ਵਿਦੁਃ
ਹੋਰ ਪੰਜ ਸੁਰ ਵੀ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਗੀਤਸ੍ਵਰਃ षਙ੍ਜ ऋषਭੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਚ੍ਯਤੇ
ਸ਼ੰਜਾ ਸੁਰ ਅੱਗ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਭਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੋ ਗੀਤਸ੍ਤ੍ਵਯੈਵੇਤਿ ਨਿਧਾਰਯ
ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਤੂੰ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈ।
ਆਦ੍ਯਂਸ੍ਯ ਦੈਵਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ षਙ੍ਜਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਪਹਿਲੇ ਸੁਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੰਜਾ ਦਾ ਵੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ।
ਗਾਵਃ ਪ੍ਰਣੀਤੇ ਤੁष੍ਯਨ੍ਤਿ ਗਾਨ੍ਧਾਰਸ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ
ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧਾਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ।
ਸੋਮਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਯਾਪਿ ਦੈਵਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਦ੍ਰਸ੍ਮृਤਮ੍
ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਰਾਦਰਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।
ਅਤਿਸਂਧੀਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਦੇਤਾਨ੍ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਥਿਤਾਨ੍ਸ੍ਵਰਾਨ੍
ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿषੀਦਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਰਾ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿषਾਦਸ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ
ਜਦੋਂ ਸੁਰ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚਾਭਿਭਵਤ੍ਯੇष ਯਦਾਦਿਤ੍ਯੋ ऽਸ੍ਯ ਦੈਵਤਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ ਹੈ।
ਦਾਰਵੀ ਗਾਤ੍ਰਵੀਣਾ ਚ ਦ੍ਵੇ ਵੀਣੇ ਗਾਨਜਾਤਿषੁ
ਦਾਰਵੀ ਅਤੇ ਗਾਤਰਵੀਣਾ, ਇਹ ਦੋ ਵੀਂਆ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਗਾਤ੍ਰਵੀਣਾ ਤੁ ਸਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯਾਂ ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਸਾਮਙ੍ਗਾਃ
ਗਾਤਰਵੀਣਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਮ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹਸ੍ਤੌ ਤੁ ਸਂਯਤੌ ਧਾਰ੍ਯੌਂ ਜਾਨੁਭ੍ਯਾਮੁਪਰਿਸ੍ਥਿਤੌ
ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫੜੋ।
ਪ੍ਰਣਵਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਵ੍ਯਾਹृਤੀਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ਪੜ੍ਹੋ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉਚਾਰੋ।
ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ ਚਾਙ੍ਗੁਲੀਃ ਸਰ੍ਵਾ ਰੋਪਯੇਤ੍ਸ੍ਵਰਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਸਭ ਉਂਗਲੀਆਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਓ।
ਵਿਰਲਾ ਨਾਙ੍ਗੁਲੀਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮੂਲੇ ਚੈਤਾਂ ਨ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍
ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੱਖੋ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੋ।
ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਵਿਭਾਗਾਰ੍ਥੇ ਵਿਭਾਗਵਿਤ੍
ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਮਾਪ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸਿਰਫ ਵੰਡ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰੇ।