षਙ੍ਜੇ ਤੂਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ੍ਯਾਦृषਭੇ ਚਾਭਿਰੂਹਤਾ
ਸ਼ੰਜ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਮੰਦਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਅਭਿਰੂਹਤਾ।
ਮਧ੍ਯਮੇ ਖਲੁ ਸੌਵੀਰਾ ਹृषਿਕਾ ਪਞ੍ਚਮੇ ਸ੍ਵਰੇ
ਮਧਯਮ ਵਿੱਚ, ਸੌਵੀਰਾ ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਨਿषਾਦੇ ਰਜਨੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦृषੀਣਾਂ ਸਪ੍ਤ ਮੂਰ੍ਛਨਾਃ
ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਰਜਨੀ ਜਾਣੋ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।
ਪਿਤॄਣਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਨਾਃ ਸਪ੍ਤ ਤਥਾ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
षਙ੍ਜਃ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਵੈ ਦੇਵਾਨृषੀਨ੍ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਚਰ੍षਭਃ
ਸ਼ੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਾਨ੍ਪਿਤॄਨृषੀਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ
ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗਾਨਸ੍ਯ ਤੁ ਦਸ਼ਵਿਧਾ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ਯਥਾ
ਗਾਨ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਚਾਲਾਂ ਦੱਸ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:
ਕਾਕਸ੍ਵਰਂ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਗਤਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਕਾਕਸੁਰ, ਮੂੜ੍ਹ-ਗਤ ਅਤੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ।
ਵ੍ਯਾਕੁਲਂ ਤਾਲਹੀਨਂ ਚ ਗੀਤਿਦੋषਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਬੇਚੈਨ, ਤਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ — ਇਹ ਗੀਤ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ।
ਸ੍ਰਿਯੋ ਮਧੁਰਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਵਿਕ੍ਰੁष੍ਟਮਿਤਰੇ ਜਨਾਃ
ਸੁਭਾਗਾ ਮਿੱਠਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਉੱਚਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਨਕਾਭਸ੍ਤੁ ਗਾਨ੍ਧਾਰੋ ਮਧ੍ਯਮਃ ਕੁਨ੍ਦਸਨ੍ਨਿਭਃ
ਗਾਂਧਾਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਮਧਯਮ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਨਿषਾਦਃ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੇਤਾਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਤਾਃ
ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਹਨ।
ऋषਭੋ ਧੈਵਤਸ਼੍ਚਾਪੀਤ੍ਯੇਤੌ ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਵੁਭੌ
ਰਿਸ਼ਭ ਤੇ ਧੈਵਤ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਵਿਧਿਨਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਪਤਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅੱਧਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਗਿਰੇ ਹੋਈ ਹਾਲਤ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਨਿਪਤਤਿ ਮਧ੍ਯਮਰਾਗੇ ਸ ਨਿषਾਦਂ षਾਙ੍ਜਵਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਸੁਰ ਮੱਧਮ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਜਵ ਵਗਾ ਜਾਣੋ।
ऋषਭੋ ਨਿषਾਦਸਹਿਤਸ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਮਮੀਦृਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍
ਰਿਸ਼ਭ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ।
ਧੈਵਤਸ੍ਯ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਨ੍ਮਧ੍ਯਮਗ੍ਰਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਧੈਵਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਗ੍ਰਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧੈਵਤਃ ਕਂਪਿਤੋ ਯਤ੍ਰ ਸ षਙ੍ਗਯਾਮ ਈਰਿਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਧੈਵਤ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਗਯਾਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤਂ ਤੁ ਸਾਧਾਰਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਥਂ ਤੁ ਕੈਸ਼ਿਕਮ੍
ਉਹ ਸਾਧਾਰਿਤ ਮੰਨੋ; ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾ ਤ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮੇ ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੈਸ਼ਿਕਮਧ੍ਯਮਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਮੱਧਮ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕਸ਼੍ਯਪਃ ਕੈਸ਼ਿਕਂ ਪ੍ਰਾਹ ਮਧ੍ਯਮਗ੍ਰਾਮਸਂਭਵਮ੍
ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਮੱਧਮ ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵੇਤਿ ਵਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਜ੍ਞੇਯਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਰੋਚਨਮ੍
‘ਵੇਤੀ’ ਵਾਦਯ ਦੀ ਨਾਂ ਹੈ; ਇਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ।
ਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਸ ਗਾਨ੍ਧਾਰਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤ੍ਵृषਭਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਦੂਜਾ ਗਾਂਧਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षष੍ਠੋ ਨਿषਾਦੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਪਞ੍ਚਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਛੇਵਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਜਾਣੋ; ਸੱਤਵਾਂ ਪੰਜਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜਾਵਿਕੇ ਤੁ ਗਾਨ੍ਧਾਰਂ ਕ੍ਰੈਞ੍ਚੋ ਵਦਤਿ ਮਧ੍ਯਮਮ੍
ਭੇਡ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੈੰਜ ਮੱਧਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼੍ਵਸ੍ਤੁ ਧੈਵਤਂ ਵਕ੍ਤਿ ਨਿषਆਦਂ ਵਕ੍ਤਿ ਕੁਞ੍ਜਰਃ
ਘੋੜਾ ਧੈਵਤ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ; ਹਾਥੀ ਨਿਸ਼ਾਦ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ।
ਗਾਨ੍ਧਾਰਸ੍ਤ੍ਵਨੁਨਾਸਿਕ੍ਯ ਉਰਸੋ ਮਧ੍ਯਮਃ ਸ੍ਵਰਃ
ਗਾਂਧਾਰ ਨੱਕ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਛਾਤੀ ਦਾ ਸੁਰ ਹੈ।
ਲਲਾਟਾਦ੍ਧੈਵਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿषਾਦਂ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਜਮ੍
ਧੈਵਤ ਲਲਾਟ ਤੋਂ ਜਾਣੋ; ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਭ ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
षਙ੍ਭਿਃ ਸਂ ਜਾਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍षਙ੍ਜ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਸ਼ੰਗ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਜਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਨਰ੍ਦਤ੍ਯृषਭਵਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦृषੇਰ੍ਭ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਭਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।