ਇਤ੍ਯੇਤਞ੍ਚਰਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰਾਣਾਂ ਸਾਰ੍ਵਵੈਦਿਕਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਲ੍ਪਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਪ੍ਰਭੂਤਾਰ੍ਥਂ ਸਾਮਵੇਦਾਙ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਸਾਮਵੇਦ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਪਰ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ।
ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਪਾਵਨਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਯਥਾ ਤੁਭ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤ ਸ੍ਵਰਾਸ੍ਰਯੋ ਗ੍ਰਾਮਾ ਮृਰ੍ਛਨਾਸ੍ਤ੍ਵੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਪਤਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕੀਹ ਮੁਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।
षਙ੍ਜਸ਼੍ਚ ऋषਭਸ਼੍ਚੈਵ ਗਾਨ੍ਧਾਰੋ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਤਥਾ
ਸ਼ੰਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ ਅਤੇ ਮਧਯਮ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
षਙ੍ਜਮਧ੍ਯਮਗਾਨ੍ਧਾਰਾਸ੍ਰਰਯੋ ਗ੍ਰਾਮਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਸ਼ੰਜ, ਮਧਯਮ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਾਮ (ਸੁਰ-ਮੰਡਲ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਭ੍ਰਾਞ੍ਚੈਵ ਗਾਨ੍ਧਾਰੋ ਗ੍ਰਾਮਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਹਿ
ਸਵਰਗ, ਅਭ੍ਰਾ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ — ਇਹ ਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਹਨ।
ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਮਧ੍ਯਮਗ੍ਰਾਮੇ षਙ੍ਜਗ੍ਰਾਮੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਮਧਯਮ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੰਜ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ।
ਨਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਸੁਮੁਖੀ ਚਿਤ੍ਰਾ ਚਿਤ੍ਰਵਤੀ ਮੁਖਾ
ਨਦੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਸੁਮੁਖੀ, ਚਿਤਰਾ, ਚਿਤਰਵਤੀ ਅਤੇ ਮੁਖਾ।
ਆਪ੍ਯਾਯਿਨੀ ਵਿਸ਼੍ਵਭृਤਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾ ਹੇਮਾ ਕਪਰ੍ਦਿਨੀ
ਆਪਿਆਯਿਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਭ੍ਰਤਾ, ਚੰਦਰਾ, ਹੇਮਾ ਅਤੇ ਕਪਰਦਿਨੀ।
षਙ੍ਜੇ ਤੂਤ੍ਤਰਮਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ੍ਯਾਦृषਭੇ ਚਾਭਿਰੂਹਤਾ
ਸ਼ੰਜ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਮੰਦਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਅਭਿਰੂਹਤਾ।
ਮਧ੍ਯਮੇ ਖਲੁ ਸੌਵੀਰਾ ਹृषਿਕਾ ਪਞ੍ਚਮੇ ਸ੍ਵਰੇ
ਮਧਯਮ ਵਿੱਚ, ਸੌਵੀਰਾ ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਨਿषਾਦੇ ਰਜਨੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦृषੀਣਾਂ ਸਪ੍ਤ ਮੂਰ੍ਛਨਾਃ
ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਰਜਨੀ ਜਾਣੋ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।
ਪਿਤॄਣਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਨਾਃ ਸਪ੍ਤ ਤਥਾ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
षਙ੍ਜਃ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਵੈ ਦੇਵਾਨृषੀਨ੍ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਚਰ੍षਭਃ
ਸ਼ੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਾਨ੍ਪਿਤॄਨृषੀਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ
ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗਾਨਸ੍ਯ ਤੁ ਦਸ਼ਵਿਧਾ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ਯਥਾ
ਗਾਨ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਚਾਲਾਂ ਦੱਸ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:
ਕਾਕਸ੍ਵਰਂ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਗਤਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਕਾਕਸੁਰ, ਮੂੜ੍ਹ-ਗਤ ਅਤੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ।
ਵ੍ਯਾਕੁਲਂ ਤਾਲਹੀਨਂ ਚ ਗੀਤਿਦੋषਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਬੇਚੈਨ, ਤਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ — ਇਹ ਗੀਤ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ।
ਸ੍ਰਿਯੋ ਮਧੁਰਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਵਿਕ੍ਰੁष੍ਟਮਿਤਰੇ ਜਨਾਃ
ਸੁਭਾਗਾ ਮਿੱਠਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਉੱਚਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਨਕਾਭਸ੍ਤੁ ਗਾਨ੍ਧਾਰੋ ਮਧ੍ਯਮਃ ਕੁਨ੍ਦਸਨ੍ਨਿਭਃ
ਗਾਂਧਾਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਮਧਯਮ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਨਿषਾਦਃ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੇਤਾਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਤਾਃ
ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਹਨ।
ऋषਭੋ ਧੈਵਤਸ਼੍ਚਾਪੀਤ੍ਯੇਤੌ ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਵੁਭੌ
ਰਿਸ਼ਭ ਤੇ ਧੈਵਤ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਵਿਧਿਨਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਪਤਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅੱਧਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਗਿਰੇ ਹੋਈ ਹਾਲਤ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਨਿਪਤਤਿ ਮਧ੍ਯਮਰਾਗੇ ਸ ਨਿषਾਦਂ षਾਙ੍ਜਵਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਸੁਰ ਮੱਧਮ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਜਵ ਵਗਾ ਜਾਣੋ।
ऋषਭੋ ਨਿषਾਦਸਹਿਤਸ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਮਮੀਦृਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍
ਰਿਸ਼ਭ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ।
ਧੈਵਤਸ੍ਯ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਨ੍ਮਧ੍ਯਮਗ੍ਰਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਧੈਵਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਗ੍ਰਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧੈਵਤਃ ਕਂਪਿਤੋ ਯਤ੍ਰ ਸ षਙ੍ਗਯਾਮ ਈਰਿਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਧੈਵਤ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਗਯਾਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤਂ ਤੁ ਸਾਧਾਰਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਥਂ ਤੁ ਕੈਸ਼ਿਕਮ੍
ਉਹ ਸਾਧਾਰਿਤ ਮੰਨੋ; ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾ ਤ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮੇ ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੈਸ਼ਿਕਮਧ੍ਯਮਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਮੱਧਮ ਆਖਦੇ ਹਨ।