ਤਤਃ ਸਾ ਸਿਂਹਸਨ੍ਨਾਦਾਦੁਤ੍ਪ੍ਲੁਤਾ ਨਿਮ੍ਨਗਾਤਟਮ੍
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਜਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਗਈ।
ਤਮੁਹ੍ਯਮਾਨਂ ਵੇਗੇਨ ਵੀਚਿਮਾਲਾਪਰਿਪ੍ਲੁਤਮ੍
ਉਹ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ, ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਵਹਿ ਗਈ।
ਗਰ੍ਭਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਿਦੁਃਖੇਨ ਪ੍ਰੋਤ੍ਤੁਙ੍ਗਾਕ੍ਰਣੇਨ ਚ
ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਭ ਛੁੱਟਣ ਦਾ ਦਰਦ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਗਿਆ।
ਹਰਿਣੀਂ ਤਾਂ ਵਿਲੋਕ੍ਯਾਥ ਵਿਪਨ੍ਨਾਂ ਨृਪਤਾਪਸਃ
ਜਦ ਰਾਜਾ ਤਪਸੀ ਨੇ ਉਹ ਹਿਰਣੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਵੇਖੀ, ਉਹਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਭਰ ਆਇਆ।
ਚਕਾਰਾਨੁਦਿਨਂ ਚਾਸੌ ਮृਗਪੋਤਸ੍ਯ ਵੈ ਨृਪਃ
ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਰਾਜਾ ਉਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਚਚਾਰਾਸ਼੍ਰਮਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤृਣਾਨਿ ਗਹਨੇषੁ ਸਃ
ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ ਸੀ।
ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਦੂਰਂ ਚ ਸਾਯਮਾਯਾਤ੍ਯਥਾਸ਼੍ਰਮਮ੍
ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਤਸ੍ਯਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮृਗੇ ਦੂਰਸਮੀਪਪਰਿਵਰ੍ਤਿਨਿ
ਉਥੇ, ਉਹ ਹਿਰਣ ਕਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇ ਕਦੇ ਦੂਰ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਰਾਜ੍ਯਤਨਯਃ ਪ੍ਰੋਜ੍ਝਿਤਾਸ਼ੇषਬਾਨ੍ਧਵਃ
ਉਹ ਰਾਜ ਪਾਤ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਕਿਂ ਵृਕੈਭਕ੍ਸ਼ਿਤੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਨੈਃ ਕਿਂ ਸਿਂਹੇਨ ਨਿਪਾਤਿਤਃ
ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇੜੀਏ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ? ਜਾਂ ਬਾਘਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ? ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?
ਪ੍ਰੀਤਿਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਦਨਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥੇ ਚਾਭਵਨ੍ਮृਗੇ
ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹਿਰਣ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਕਾਲੇਨ ਗਚ੍ਛਤਾ ਸੋ ऽਥ ਕਾਲਂ ਚਕ੍ਰੇ ਮਹੀਪਤਿਃ
ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖਿਆ।
ਮृਗਮੇਵ ਤਦਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਤ੍ਤ੍ਯਜਨ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨਸਾਵਪਿ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਉਹ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਜਾਤਿ ਸ੍ਮਰਤ੍ਵਾਦੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਃ ਸਂਸਾਰਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੇ ਉੱਚੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ।
ਸ਼ੁष੍ਕੈਸ੍ਤृਣੈਸ੍ਤਥਾ ਪਰ੍ਣੈਃ ਸ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਤ੍ਮਪੋषਣਮ੍
ਉਥੇ, ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਤਤ੍ਰ ਚੋਤ੍ਸृष੍ਟਦੇਹੋ ऽਸੌ ਜਜ੍ਞੇ ਜਾਤਿਸ੍ਮਰੋ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਉਥੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ।
ਸਰ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨ ਸਂਪਨ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍
ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
ਆਤ੍ਮਨੋਧਿਗਤਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਦ੍ਵੇਵਾਦੀਨਿ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
ਨ ਪਪਾਠ ਗੁਰੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕृਤੋਪਨਯਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ।
ਉਕ੍ਤੋ ऽਪਿ ਬਹੁਸ਼ਃ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜਣ੍ਡ ਵਾਕ੍ਯਮਭਾषਤ
ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਸੁਸਤ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ।
ਅਪਦ੍ਧਸ੍ਤਵਪੁਃ ਸੋ ऽਪਿ ਮਲਿਨਾਂਬਰਧृਙ੍ ਮੁਨੇ
ਉਹ ਵੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਢੇੜਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਸਂਮਾਨੇਨ ਪਰਾਂ ਹਾਨਿਂ ਯੋਗਰ੍ਦ੍ਧੇਃ ਕੁਰੁਤੇ ਯਤਃ
ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਜੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਞ੍ਚਰੇਤ ਵੈ ਯੋਗੀ ਸਤਾਂ ਧਰ੍ਮਮਦੂषਯਨ੍
ਇਸ ਲਈ, ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਨਾ ਕਰੇ।
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਵਚਨਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯੇਤ੍ਥਂ ਮਹਾਮਤਿਃ
ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ...
ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਕੁਲ੍ਮਾषਵਟਕਾਨ੍ ਸ਼ਾਕਂ ਤ੍ਰਨ੍ਯਫਲਂ ਕਣਾਨ੍
ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਫਲ ਤੇ ਰੋਟੀ ਵਰਗਾ ਮੋਟਾ ਅਨਾਜ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਤਰ੍ਯੁਪਰਤੇ ਸੋ ऽਥ ਭ੍ਰਾਤृਭ੍ਰਾਤृਵ੍ਯਬਾਨ੍ਧਵੈਃ
ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਚਚੇਰੇ-ਮਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰੂਕ੍ਸ਼ਪੀਨਾਵਯਵੋ ਜਡਕਾਰੀ ਚ ਕਰ੍ਮਣਿ
ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਰੁੱਖੇ ਤੇ ਸੁੱਜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਂ ਤਾਦृਸ਼ਮਸਂਸ੍ਕਾਰਂ ਵਿਪ੍ਰਾਕृਤਿਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਤਰਬੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ।
ਸ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬਿਕਾਰੂਢੋ ਗਨ੍ਤੁਂ ਕृਤਮਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜ
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਲੰਘੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਚਲਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਕਿਮਤ੍ਰ ਸਂਸਾਰੇ ਦੁਃਖਪ੍ਰਾਯੇ ਨृਣਾਮਿਤਿ
ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਦੁੱਖੀ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਹੈ?'