ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿष੍ਣਾਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰृਗ੍ਵੇਦਾਦਿਮਯਾ ਪਰਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਮਰੂਪਂ ਚ ਪਾਣਿਪਾਦਾਦਿਸਂਯੁਤਮ੍
ਉਹ ਅਣਕਹਿਰੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਤਂ ਵੈ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸੂਰਯਃ
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਵਾਕ੍ਯੋਦਿਤਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਸੁਖਮ ਤੇ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਵਾਚਕੋ ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਸ੍ਤਸ੍ਯੋਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ऽਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਨਃ
'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਅਖੰਡ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯੇਨ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰਮਨ੍ਯਤ੍ਰਯੀਮਯਮ੍
ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਪੂਜਾਯਾਂ ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਹ੍ਯੌਪਚਾਰਿਕਃ
ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ 'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਰੁਪਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਨ੍ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਕਾਰਣੇ ਤੇਨਾਗਮਪਿਤਾ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਗਕਾਰੋ ऽਯਂ ਤਥਾ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮੁਨੀ, 'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗ' ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਰਚਨਹਾਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚੈਵ षਣ੍ਣਾਂ ਭਗ ਇਤੀਰਣਾ
'ਭਗ' ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇष੍ਵਸ਼ੇषੇषੁ ਵਕਾਰਾਰ੍ਥਸ੍ਤਤੋ ऽਵ੍ਯਯਃ
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ 'ਵ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪਰਮਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਯ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਯ ਨਾਨ੍ਯਗਃ
ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਬ੍ਦੋ ऽਯਂ ਨੋਪਚਾਰੇਣ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਹ੍ਯੁਪਚਾਰਤਃ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਰੁਪਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਹਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਮਵਿਦ੍ਯਾਂ ਚ ਸ ਵਾਚ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨਿਤਿ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਮਾਇਨੇ ਵਿੱਚ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਨਿ ਵਿਨਾ ਹੇਯੈਰ੍ਗੁਣਾਦਿਭਿਃ
'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੰਦੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਭੂਤੇषੁ ਵਸਨਾਦੇਵ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਾਸੁਦੇਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਮਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਮਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਅਨੰਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਵਿਆਖਿਆ।
ਧਾਤਾ ਵਿਧਾਤਾ ਜਗਤਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਨਿਯਮਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਅਤੀਤਸਰ੍ਵਾਵਰਣੋ ऽਖਿਲਾਤ੍ਮਾ ਤੇਨਾਸ੍ਤृਤਂ ਯਦ੍ਭੁਵਨਾਨ੍ਤਰਾਲਮ੍
ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਰਦੇ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਗृਹੀਤਾਭਿਮਤੋਰੁਦੇਹਃ ਸਂਸਾਧਿਤਾਸ਼ੇषਜਗਦ੍ਧਿਤੋ ऽਸੌ
ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਃ ਪਰਾਣਾਂ ਸਕਲਾ ਨ ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦਯਃ ਸਂਤਿ ਪਰਾਵਰੇਸ਼ੇ
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਚੇ-ਹੇਠੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਨਿਸਰ੍ਗਵੇਤ੍ਤਾ ਸਮਸ੍ਕਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਾਖ੍ਯਃ
ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕਾਰਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਵੇਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਯੋਗਸਂਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ
ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਇ ਤੇ ਜੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਮਾਂਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਃ ਸ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਂਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਜ੍ਞਾਤੇ ਯਨ੍ਨਾਖਿਲਾਧਾਰਂ ਪਸ਼੍ਯੇਯਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
ਜਨਕਾਯ ਪੁਰਾ ਯੋਗਂ ਤਥਾਹਂ ਕਥਯਾਮਿ ਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਕਥਂ ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਸਂਵਾਦੋ ਯੋਗਸਂਬਨ੍ਧਵਾਨਭੂਤ੍
ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਜੋ ਜੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?
ਕृਤਧ੍ਵਜੋ ऽਸ੍ਯ ਭ੍ਰਾਤਾਭੂਤ੍ਸਦਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਰਤਿਰ੍ਨृਪਃ
ਕ੍ਰਿਤਧਵਜ, ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਪੁਤ੍ਰੋ ऽਮਿਤਵ੍ਵਜਸ੍ਯਾਪਿ ਖਾਣ੍ਡਿਕ੍ਯਜਨਕਾਭਿਧਃ ਪੁਰੋਧਸਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਮਵੇਤੋ ऽਲ੍ਪਸਾਧਨਃ
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ, ਖਾਂਡਿਕਿਆ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਜਨਕ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ, ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।