ਨਿਖਿਲਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥਃ ਪਰਮਸੁਖੀ ਵਿਜਹਾਰ ਵੀਤਸ਼ੋਕਃ
ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇ ਗਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਨ ਖਲੁ ਮਮ ਹਿ ਦਹ੍ਯਤੇ ऽਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਯਮਿਦਮਾਹ ਕਿਲ ਸ੍ਮ ਭੂਮਿਪਾਲਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪ ਕਹੀ ਸੀ।
ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਨੁਭਘਵਤੇ ਹ੍ਯਦੁਃ ਖਿਤਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ਕਪਿਲਮਿਵੈਤ੍ਯ ਮੈਥਿਲਃ
ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ-ਸੰਤਾਪ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਥਿਲ ਰਾਜਾ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪੁਨਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਤਂ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਾ ਸਨਨ੍ਦਨਮੁਦਾਰਧੀਃ
ਉਸ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੁੜ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਤਨ੍ਮੁਨੇ ਮਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਯ ਦਯਾਨਿਧੇ
ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸ।
ਗਰ੍ਬੇ ਜਨ੍ਮਜਰਾਦ੍ਯੇषੁਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਯਤਃ
ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕੀ ਹੈ?
ਭੇषਜਂ ਭਗਵਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੈਕਾ ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੀ ਮਤਾ
ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਪੂਰਾ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਹੇਤੁਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੇ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਜਾਣਨਾ ਤੇ ਕਰਮ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗਮਮਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਵੇਕਜਮ੍
ਉੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤਦੇਤਚ੍ਛ੍ਰੂਯਤਾਮਤ੍ਰ ਸੁਬੋਧਂ ਗਦਤੋ ਮਮ
ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਹ ਥਾਂ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿष੍ਣਾਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰृਗ੍ਵੇਦਾਦਿਮਯਾ ਪਰਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਮਰੂਪਂ ਚ ਪਾਣਿਪਾਦਾਦਿਸਂਯੁਤਮ੍
ਉਹ ਅਣਕਹਿਰੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਤਂ ਵੈ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸੂਰਯਃ
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਵਾਕ੍ਯੋਦਿਤਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਸੁਖਮ ਤੇ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਵਾਚਕੋ ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਸ੍ਤਸ੍ਯੋਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ऽਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਨਃ
'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਅਖੰਡ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯੇਨ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰਮਨ੍ਯਤ੍ਰਯੀਮਯਮ੍
ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਪੂਜਾਯਾਂ ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਹ੍ਯੌਪਚਾਰਿਕਃ
ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ 'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਰੁਪਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਨ੍ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਕਾਰਣੇ ਤੇਨਾਗਮਪਿਤਾ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਗਕਾਰੋ ऽਯਂ ਤਥਾ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮੁਨੀ, 'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗ' ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਰਚਨਹਾਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚੈਵ षਣ੍ਣਾਂ ਭਗ ਇਤੀਰਣਾ
'ਭਗ' ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇष੍ਵਸ਼ੇषੇषੁ ਵਕਾਰਾਰ੍ਥਸ੍ਤਤੋ ऽਵ੍ਯਯਃ
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ 'ਵ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪਰਮਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਯ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਯ ਨਾਨ੍ਯਗਃ
ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਬ੍ਦੋ ऽਯਂ ਨੋਪਚਾਰੇਣ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਹ੍ਯੁਪਚਾਰਤਃ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਰੁਪਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਹਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਮਵਿਦ੍ਯਾਂ ਚ ਸ ਵਾਚ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨਿਤਿ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਮਾਇਨੇ ਵਿੱਚ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਨਿ ਵਿਨਾ ਹੇਯੈਰ੍ਗੁਣਾਦਿਭਿਃ
'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੰਦੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਭੂਤੇषੁ ਵਸਨਾਦੇਵ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਾਸੁਦੇਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਮਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਮਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਅਨੰਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਵਿਆਖਿਆ।
ਧਾਤਾ ਵਿਧਾਤਾ ਜਗਤਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਨਿਯਮਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਅਤੀਤਸਰ੍ਵਾਵਰਣੋ ऽਖਿਲਾਤ੍ਮਾ ਤੇਨਾਸ੍ਤृਤਂ ਯਦ੍ਭੁਵਨਾਨ੍ਤਰਾਲਮ੍
ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਰਦੇ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਗृਹੀਤਾਭਿਮਤੋਰੁਦੇਹਃ ਸਂਸਾਧਿਤਾਸ਼ੇषਜਗਦ੍ਧਿਤੋ ऽਸੌ
ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।